Adriaen Koerbagh’s "Een Ligt schijnende in duystere Plaatsen" gaat het licht zien

Arts, jurist en filosoof, Adriaen Koerbagh (1633-1669), vriend en enthousiast aanhanger van Spinoza, had in 1668 het woordenboek Een Bloemhof uitgegeven; een deel van de oplage zonder auteursnaam en een deel (voor vrienden?) mét zijn naam. Z’n opzet was om onbegrijpelijke en verwerpelijke bastaardwoorden en geleerdenjargon in gewoon Nederlands toe te lichten. Toen de kerkenraad het onder ogen kreeg, las ze 'godslasterlijke teksten', won informatie in, wees de Koerbaghs als de schrijvers aan en eiste meteen vervolging. De Schout liet alle exemplaren in beslag nemen. Adriaen Koerbagh week uit naar Culemborg, indertijd een vrijplaats. Daar werkte hij aanEen Ligt schijnende in duystere Plaatsen” om er zijn filosofische en religieuze ideeën in uiteen te zetten. Hij werd door zijn drukker verraden, vervolgens veroordeeld en wegens godslastering naar het Rasphuis gestuurd, waar hij binnen een paar maanden stierf.

Naast de schande van het hem aangedane proces is het eveneens een schande dat dit boek nooit een uitgave heeft gekregen.*) Maar eind dit jaar zal, door de inspanningen van Michiel Wielema, bij Brill een tweetalige, Nederlands-Engelse uitgave zijn wereldpremière beleven. [Zie hier]

*) Hier zat ik fout! Zie de reacties.

 

Het Willige Rasphuis aan de IJgracht in Amsterdam (nu Prins Hendrikkade), waar Adriaen Koerbagh de laatste maanden van zijn leven doorbracht.

Anoniem werd in 1672 het gedicht gepubliceerd “Aen den gevangen Koerbagh, over sijn Godloos Woordenboeck, of Bloemhof vol alderhande liejflijkckheyt sonder verdriet”:

Geluckigh waert ghy Koerbagh, dat
Ghy in de groote Amstelstadt
Wierd om u Woordenboeck gevangen:
Had Spanjen, of Italiën
U binnen hare Traliën,
Uw' straf soud swaerder sijn als hangen ...

Dit en meer over Koerbagh is te lezen in:  

Ewoud Sanders, Woorden van de duivel. Een bloemlezing uit het enige verboden Nederlandse woordenboek. de Bijenkorf, 1993 [PDF]

Reacties

Voortreffelijk artikel, Stan. Maar toch een licht puntje van 'kritiek': dankzij wat speurwerk van Frank Mertens is het al meer dan een jaar bekend dat Adriaan op 25 januari 1633 is gedoopt, en dus naar alle waarschijnlijkheid in 1633 is geboren. De inleiding van de heer Van Bunge zal dit gegeven wereldkundig maken (voetnoot 4, als ik mij niet vergis).

Aha, een insider... Interessant. Maar daar moet dan wel meer bekendheid aan gegeven worden. Het geboortejaartal zou dan bijvoorbeeld in Wikipedia gewijzigd moeten worden.

Een andere correctie op dit bericht: er is wel een eerdere uitgave geweest van EEN LIGT, en nog wel een "eerste, critische uitgave door Hubert Vandenbossche" (volgens kaft en volgens titelblad) in 1974. En mijn indruk is, dat die uitgave inderdaad zeer kritisch en zorgvuldig was. De uitgevende instantie was de "Vlaamse Vereniging voor wijsbegeerte" te Brussel (735 pp, met een inleiding, veel noten). Ik heb die in de zeventiger jaren vrij gemakkelijk kunnen verwerven en kreeg niet de indruk dat ik een zeldzaam exemplaar in handen kreeg. - Maar het is natuurlijk prijzenswaardig dat er nu een Engelse vertaling wordt / is gemaakt; jammer alleen dat die 129 euro c.q. 177 euro gaat kosten. Het geschrift zou zo veel goedkoper kunnenworden geproduceerd voor het Nederlandstalige publiek.
PS. In mijn exemplaar vind ik een knipsel uit de achterpagina van (vermoedelijk) de NRC van 18-6-2007 o.d.t "Helden van het vrije woord",waarin op Koerbagh wordt gewezen. Daarbij staat een alleraardigste illustratie door FREANK DAM van 'Koerbagh en Spinoza' (OF van de gebroeders Koerbagh?). Degewenst zal ik jou, Stan, een scan daarvan toesturen.

Inderdaad, je betrapt me op deze fout, Wim. En ik heb dit geweten. In mijn blog van 27 augustus 2010 over Hendrik Wyermars schreef ik: "Hij [Hubert Vandenbossche] verzorgde in 1974 de eerste wetenschappelijke uitgave van Adriaen Koerbagh’s Een ligt Schijnende in Duystere Plaatsen...]. Zo'n feitje beklijft niet en het ontbreken van een Engelse uitgave was mijn geheugentje kennelijk gaan omzetten in een totaal gemis.

Volgens mij heeft Stan wel een punt. Hij heeft het immers over 'wereldkundig maken' middels een tweetalige uitgave.

Ik heb hier de Vandenbossche uitgave op mijn schoot liggen. Hoewel zeer compleet is deze niet (zoals Wielema's versie) voorzien van een contemporaine Engelse vertaling. Tevens dateert de opmaak nog uit het 'typmachien' tijdperk, en kunnen de huidige lezers die Vandenbossche's analyse en tekstkritiek willen lezen terecht bij de aparte uitgave 'Spinozisme en kritiek bij Koerbag' (Brussel : Centrum voor de Studie van de Verlichting, 1973). Deze bevindt zich namelijk niet in de kritische uitgave zelf. Verder, Frank Mertens' ontdekking van het doopsel van Adriaan in 1633 is wereldkundig (op nationaal niveau) gemaakt in zijn artikel 'Spinoza's Amsterdamse vriendenkring', uit: Libertas Philosophandi (vn. 44, p. 80).

[EDIT]
Ik had niet gezien dat Stan - hoewel inmiddels gecorrigeerd - schreef dat er geen enkele (volledige) uitgave is geweest van deze tekst.