Bene agere, et laetari

Doen wat nuttig voor je is en blij zijn...

                          …is misschien wel de betere vertaling.

Aanleiding voor dit blog is een interview in de boekenbijlage van NRC Handelsblad van 13 november met Philipp Blom n.a.v. het uitkomen van zijn vertaalde boek Het verdorven genootschap [vertaling Pon Ruiter, De Bezige Bij, 2010]. Het interview kreeg de titel mee: ‘Doe wat nuttig is en geniet’. Philipp Blom over de vergeten radicale Verlichting, religie en een pragmatische moraal. 1) Daarop verscheen afgelopen zaterdag het volgende ingezonden briefje:

VERLICHTING.
"Doe wat nuttig is en geniet" staat boven het interview met Philipp Blom (Boeken, 12-11-2010). Merkwaardig dat de auteur ervan, Spinoza, in het interview niet wordt genoemd, hoewel hij een voorloper is van de radicale Verlichting, waarover Blom zijn boek schreef. 'Bene agere ac laetari' is een van de verstandigste proposities van Spinoza. Ere wie ere toekomt.
A. Kosters, Baarn.

Op een aantal plaatsen gebruikt Spinoza de woordcombinatie ‘bene agere, et laetari’. Ik geef hierna deze plaatsen. Meestal wordt dit vertaald met: “goed doen en blij zijn” – “faire le bien et être joyeux” - "to do well and to have fun" - "to act well and rejoice" - “wel te doen en blij te zijn” [De Dijn 2)] - “goed doen en zich verheugen in het leven” [De Dijn 3)]-  “wel te doen en blij te wezen” [Schuyt 4)] - of “goed te handelen en blij te zijn”. De laatste vertaling is van Henri Krop, waarbij hij toelicht: “Zeventiende-eeuwse spreuk, die teruggaat op Prediker 3:22: ‘zo heb ik ingezien dat er niets beters is dan dat de mens zich verheugt in zijn werken. Al bekend bij Van Maerlandt, zie W.G. Tak, Chronicon spinozanum 1 (1921), p. 263-264. Voor vreugde als eigenschap van de wijze, zie Seneca, Brief 98.” 5)

P. Tuynman, schrijvend over Hooft op wie eerdere schrijvers volgens hem ten onrechte Spinoza’s spreuk van toepassing zagen, heeft wat meer woorden nodig om ‘bene agere, et laetari’ te vertalen: “[op een juiste wijze handelen, het juiste doen en blij, opgeruimd, vrolijk zijn]. Dit is een variant op Ecclesiastes 3,12: ik ben, zegt Prediker, tot het inzicht gekomen dat voor de mens niets beter is dan 'laetari et facere bene in vita sua' (blij, vrolijk zijn en het goede doen in zijn leven). […] In brief 776 aan Barlaeus, r. 37, citeert hij [Hooft] Predikers 'spreuk'als 'bene vivere et laetari', en dat betekent niet 'te leven als een (moreel) goed mens', noch er' (materieel) goed van te leven', maar 'een goed, tevreden, plezierig leven leiden en blij zijn.” 6)

'Doen wat nuttig voor je is' lijkt mij een goede weergave van 'bene agere'”, laat Wim Klever mij in een e-mail weten, waarin hij mij op bovengeciteerde ingezonden brief van A. Kosters wees. Ik ben het met Klever eens. Als je nagaat hoe Spinoza ‘het goede’ omschrijft: “Onder ‘goed’ versta ik iets waarvan wij zeker weten dat het ons van nut is.” [E, IV, def 1] Dan moet uiteraard voorkomen worden om er een soort van normatieve stelregel - in de zin van ‘doe wel’ - van te maken [en zeker geen tegeltjeswijsheid]; het gaat om niet meer dan de vaststelling van hoe de wijze, die volgens de rede leeft, handelt naar hetgeen het beste voor hem is. 

Hier de plaatsen in de Ethica

Propositio XXI. Nemo potest cupere beatum esse, bene agere et bene vivere, qui simul non cupiat esse, agere et vivere, hoc est actu existere. [E IVp21]
Iemand kan alleen begeren gelukkig te worden, goed te handelen en goed te leven, als hij tegelijk begeert te zijn, te handelen en te leven, dat wil zeggen, actueel te bestaan.

sed, quantum humana fert virtus, conabitur bene agere, ut ajunt, et laetari.
[maar] zoveel als de menselijke deugd toestaat trachten wel te doen en blij te zijn, zoals men zegt. [E IVp50s]

atque adeo, quantum potest, conatur, uti diximus, bene agere et laetari. [E IVp73s]
zoals gezegd, zoveel mogelijk proberen goed te handelen en blij te zijn.

[Vertalingen van Henri Krop]

                                               * * *

SPINOZA, FILOSOOF VAN DE BLIJHEID 

Op het Symposium dat in december 2007 aan de Vrije Universiteit van Brussel werd gehouden over Spinoza, filosoof van de blijheid, was de titel van Jef Van Bellingen van de Vrije Universiteit Brussel: 'Bene agere et laetari'. Jammer genoeg verscheen deze lezing niet in het boekje dat in 2009 onder redactie van Tinneke Beeckman verscheen [zie dit blog]. Ik had het nu graag geraadpleegd.

 

noten

1) Zie hier het NRC-interview

2) Herman De Dijn: Ethiek van de actieve emoties van de nieuwe Adam. Spinoza’s model van de redelijke mens en burger

3) Herman De Dijn: Spinoza en de onttovering door de moderne wetenschap. in: Marc Van den Bossche (red.), Meesterstukken. Rotterdam, Lemniscaat, 2001, p. 38-59.

4) C.J.M. Schuyt, Op zoek naar het hart van de verzorgingsstaat. Stenfert Kroese, Leiden / Antwerpen 1991 , p. 47

5)  Henri Krop in zijn vertaling van de Ethica, Bert Bakker, Amsterdam, 2006, in een noot op blz. 414. De verwijzing naar Van der Tak is: W. G. van der Tak. "Bene agere et laetari." In Chronicon Spinozanum, 1: p. 263-264.

6)  P. Tuynman, Hooft en de filosoof, in: Jeroen Jansen (red.): Omnibus idem: opstellen over P.C. Hooft ter gelegenheid van zijn driehonderdvijftigste sterfdag. Uitgeverij Verloren, 1997, p. 183