Daniel Barenboim (1942) en zijn op Spinoza gebaseerde muziekinterpretatie

De beroemde Argentijns-Israëlische pianist en dirigent Daniel Barenboim is in zijn muziek sterk beïnvloed door Spinoza. Ik heb daarnaar al eens verwezen in een blog over Spinoza en muziek, waarin ik van zijn website het volgende citeerde:  

“Spinoza had no particular interest in music. Nonetheless, his logic was influenced by his approach to music. My father, who studied philosophy, was the first to introduce me to Spinoza. He advised me to look at scores philosophically and rationally. Spinoza's principle that reason and emotion cannot be separated, became for me a primary approach to music. I believe that one can approach a concept and a piece of music only if the logical structure can be established simultaneously with the emotional content."

In 2008 schreef Daniel Barenboim een boek: El sonido es vida. El podor de la música. [Het geluid is leven. De kracht van de muziek].*) Ook daarin schreef hij uiteraard over wat Spinoza’s Ethica voor hem betekende, zo had ik al eens ergens gelezen. Hij zou muziek zien als uiterst waardevol gereedschap om te "leren over onszelf, over onze samenleving, over de politiek, kortom over de hele mens." Voor Barenboim gaf geen andere denker zo’n volledig beeld van de radicale bevrijding door het menselijk denken.

Nu ontdekte ik dat op een site de tekst daarover (of toch een flink deel ervan) uit dat boek was overgenomen. Met behulp van de Google vertaalfunctie heb ik de Spaanse tekst gelezen en ik vind die zo interessant dat ik - hoe gebrekkig de vertaling ook is waaraan ik natuurlijk heb moeten bijschaven - het resultaat hier graag opneem. Van een paar moeilijke passages, waarvan ik niet geheel zeker was, heb ik het Spaanse origineel tussen haken geplaatst.

Je kunt aan dit stuk merken dat hij zich veel met de Ethica heeft bezig gehouden en dat hij er voor zichzelf ideeën voor zijn interpretatie van muziek aan heeft ontleend.

"Vrijheid van Gedachte en van Interpretatie

Ik las Spinoza's Ethica voor de eerste keer toen ik dertien was. Natuurlijk, op school bestudeerde ik de Bijbel, voor mij het hoogste filosofische werk. Echter, het lezen van Spinoza opende voor mij een nieuwe dimensie, die de reden voor mijn niet-aflatende toewijding aan zijn werk is.

"De mens denkt”: dit eenvoudige principe van Spinoza is voor mij uitgegroeid tot een existentieel leidmotief; mijn exemplaar van zijn Ethica ziet er met z’n omgekrulde hoeken van de pagina's gebruikt uit.

Jarenlang droeg ik het altijd bij me wanneer ik op reis was en bracht het mee op mijn hotelkamer of tijdens de concerten om na te denken over zijn principes. Spinoza's Ethica is de beste leerschool voor het intellect, met name waar Spinoza uitgebreider dan welke andere filosoof ook, de radicale vrijheid van denken leert.  

De vrijheid die Spinoza bepleit is niet een bevrijding van de discipline ten voordele van de willekeur van het denken, maar een actief proces. Hoe meer wij in staat zijn om onze gedachten te bepalen ---- dat is, onze eigen gedachten kunnen vormen tengevolge van onze eigen ervaring van de werkelijkheid ----- zullen we waarschijnlijk onszelf bepalen en waarlijk vrij zijn. Het is heel makkelijk om in de moderne westerse beschaving te geloven dat we vrij zijn, want we hebben zoveel meer opties ---- kunnen kiezen waar we willen wonen, wat te lezen, wat op televisie te zien en wat op het internet te zoeken ---- terwijl in werkelijkheid dit soort van vrijheid een helder begrip van onze verlangens vereist. Daarzonder zijn wij slechts slaven van deze verlangens en niet in het bezit van de macht om onze eigen ideeën en acties vorm te geven.  

Dit bewustzijn is voor mij een soort van pre-Freudiaanse zelfanalyse geworden: Spinoza helpt me om mezelf en mijn omgeving op een objectieve manier te zien en maakt het leven draaglijk, zelfs in de ervaring van het lijden. De lessen die de Ethica biedt, stellen ons in staat om de wereld te zien als een hanteerbare plek. Freud schreef zelf eens in een brief aan Bickel: "Ik erken mijn schatplichtigheid aan de leer van Spinoza,” in ruil daarvoor wordt Spinoza erkend als een voorafschaduwing van de freudiaanse analyse, die stelt dat  we geen absolute controle over onze emoties hebben. De Ethica (4de deel, 7e. Proposition) schrijft: "Een reactie (affect) kan niet worden verdrongen of onderdrukt, dan door een andere en sterkere tegengestelde reactie.” Het is daarom niet genoeg om van de jaloezie bijvoorbeeld, verstandelijk te begrijpen, dat het een negatief effect op het lichaam heeft, maar dat die alleen kan worden tegengaan met een minstens zo sterk tegen-emotie: vrijgevigheid misschien, of liefde. Het vermogen om zonder embargo emotioneel evenwicht te creëren, hangt echter af van het intellectuele kennen van het probleem. Zo vraagt Spinoza de integratie van alle menselijke aspecten om de ware vrijheid te bereiken.

Ook in de muziek, dienen intellect en emotie hand in hand te gaan, zowel bij de componist als bij de vertolker. De perceptie van ‘t rationele en emotionele kan niet alleen onderling in conflict komen, maar elk van beide tracht een evenwicht te bereiken van enerzijds inzicht in wat voor het verstand de geldigheid van de intuïtieve respons uitmaakt en anderzijds het emotionele element dat de gevoeligheid van het rationele bepaalt, zodat het een  menselijk geheel wordt. [La perepción racional y emocional no sólo no están en conflicto entre ellas, sino que cada una guía a la otra para alcanzar un equilibrio de comprensión en el que el intelecto determina la validez de la reacción intuitiva y el elemento emocional proporciona a lo racional la sensibilidad que humaniza al conjunto.] 

Sommige muzikanten hechten aan bijgeloof dat ook volledige analyse van een stukje muziek kan geven, maar dat de intuïtieve kwaliteit en vrijheid van hun interpretatie kan vernietigen tot verwarrende, starre kennis en doen vergeten dat rationeel begrip niet alleen mogelijk is maar ook absoluut noodzakelijk om de verbeelding de vrije teugels te geven. [Algunos músicos ceden a la creencia supersticiosa de que un análisis demasiado completo de una pieza musical puede destruir la cualidad intuitiva y la libertad de su interpretación, confundiendo el conocimiento con la rigidez y olvidando que la comprensión racional no sólo es posible sino absolutamente necesaria para dar rienda suelta a la imaginación.]

De grote Voltaire beschuldigde Spinoza er ooit van "misbruik te maken van de metafysica." Maar vandaag is het onafhankelijke karakter van de metafysica belangrijker geworden dan ooit. Metafysisch denken betekent, etymologisch, verder te gaan dan het materiaal, dan het tastbare en letterlijke om zowel de essentie van iets te begrijpen als haar relatie tot al het andere, zij het een persoon, een regering, een stem in een fuga van Bach of een historische gebeurtenis. In feite is bevrijd denken uitgegroeid tot een van onze kostbaarste vrijheden in een tijdperk waarin politieke, sociale beperkingen, morele codes en politieke correctheid vaak ons denken beïnvloeden.

Een andere onvermijdelijke beperking van het vrije denken is de poging om de menselijke bestaansconditie te bouwen op een geloofssysteem dat verstoken is van betekenisvolle handeling van het vragen stellen.[Otra limitación inevitable sobre el libre pensamiento es el intento de simplificar la condición de la existencia humana construyendo un sistema de creencias que vacíe de sentido en el acto de plantear interrogantes.] Ongetwijfeld vraagt vragen stellen over het bestaan grote inspanning, een inspanning die wordt belemmerd door de angst er niet op te kunnen reageren, of om verontrustende antwoorden te vinden. Deze inspanning is het meest krachtige wapen dat ons ter beschikking staat tegenover dogmatisme. Het eenvoudige idee voor zoeken vereist de wil en moed om geleidelijk aan te leren, zonder enige garantie op het uiteindelijk verkrijgen van een volledig begrip van het proces. De zoektocht naar een systeem, is bovendien het principe dat de basis vormt van ideologie en fundamentalisme. Wanneer een idee wordt opgeslokt door een systeem verliest het zijn essentie en de energie waarmee het werd verwekt. Een systeem is van nature een set van regels voor de uitvoering van ideeën en principes die de behoefte aan verdere reflectie uitdoven, terwijl een idee van nature een constant evoluerend proces is. Ongetwijfeld heeft een idee de potentie om verder te gaan dan de vaste concepten, het verkrijgen van een metafysisch perspectief, terwijl een systeem in de grond verankerd is en wat zijn gezichtspunten betreft inflexibel blijft.

De ideologie in welke vorm of manifestatie ook, is niet de uitdrukking van een idee, maar slechts een voertuig voor de realisatie ervan. Geen idee kan worden gerealiseerd in al zijn aspecten op hetzelfde tijdstip – de vertolker kan slechts bepaalde aspecten van de muziek in een enkele interpretatie bieden en niet alle die de partituur bevat. De gedistilleerde essentie van een idee, die oneindig is, moet niet verward worden met de uitvoering ervan, die eindig is. De essentie van het idee is niet onderworpen aan veranderingen in de tijd, terwijl de realisatie ervan afhankelijk is van tijd, perceptie en begrip.

De mogelijkheid om onderscheid te maken tussen het idee en de ideologie en het besluit om de beginselen, in plaats van ze tot een kant en klare oplossing te beperken, te heroverwegen is niet alleen een uitdaging voor het intellect, maar ook voor het karakter. Met andere woorden, iemand die een idee heeft, en merkt hoe dit idee in het verleden heeft gewerkt, kan menen dat het toegepast kan worden op andere situaties, zonder de noodzaak dieper te graven. Dit is een voorbeeld van wat Spinoza noemde empirische kennis, die alleen voortkomt uit de waarneming van patronen of gewoonten die zich herhalen en geen begrip van de essentie. Deze empirische kennis is, in filosofische termen, verminkt en verward, of gewoon onvolledig. Erop wijzend dat de zon elke dag opkomt en ondergaat, kunnen we redelijkerwijs zeggen dat de zon elke dag zal blijven opkomen en ondergaan, maar volgens Spinoza, deze kennis is zeer laag, omdat hij niet over het begrip of de capaciteit beschikt om uit te leggen waarom dit zo is.

Spinoza gaat ook in op twee soorten van kennis, die hoger dan deze zijn, dat is de reden waarom de tweede en bestaat uit "gemeenschappelijke begrippen en adequate voorstellingen van de eigenschappen van de dingen." Het is een kennis die niet van een bijzondere uiting van iets, bv een specifieke cirkel, maar cirkels in het algemeen."

Tot zover Daniel Barenboim over de betekenis van Spinoza voor zijn muziek.

                                                    * * *

From Israel's most celebrated musician and outspoken critic, an examination of the power of music to transform society. In this eloquent new book, Daniel Barenboim draws on his profound and uniquely influential engagement with music to argue for its central importance in our everyday lives. While we may sometimes think of personal, social and political issues as existing independently of each other, Barenboim shows how music teaches that this is impossible. Turning to his intense involvement with Palestine, he examines the transformative power of music in the world, from his own performances of Wagner in Israel to his foundation, with Edward Said, of the internationally acclaimed West-Eastern Divan Orchestra. Music Quickens Time reveals how the sheer power and eloquence of music offers us a way to explore and shed light on the way in which we live, and to illuminate and resolve some of the most intractable issues of our time. [Hier]

                                                          * * *

*) Het verscheen in 2008 ook als Music Quickens Time en in 2009 als Everything is Connected: The Power of Music.  Hachette UK, 2010

Aanvulling 16 augustus 2013:

Bij books.google is Hoofdstuk 3, "Freedom of thought and interpretation," die bijna geheel over Spinoza gaat, grotendeels te lezen [zie rechtstreeks].