Eerste analyse van de bibliotheek van Johannes Bouwmeester (1634 - 1680)

Naar aanleiding van mijn blog van 19 januari 2015 ontving ik een e-mail van Frank Mertens, die bezig is met een studie naar Johannes Bouwmeester, over wie hij zo mogelijk dit jaar een artikel hoopt te publiceren met onder meer een volwaardige biografie van hem én met een uitvoerige analyse en bespreking van diens bibliotheek. Twee jaar geleden al had hij scans laten komen van de Universitätsbibliothek Augsburg en was aangenaam verrast dat de veilingcatalogus inmiddels op internet aan onderzoekers en andere geïnteresseerden beschikbaar is gesteld [link naar de catalogus].

Spinoza in Bouwmeesters bibliotheek
van de Libri in Quarto wijs ik [Stan] op
nr. 9 : Spinosae Opera Posthuma, Amstelod. 1677
nr. 18: Tractatus Theologico Politicus, Hamburg. 1670 
nr. 78: Tractatus Theologico Politicus, Hamburgi 1670/
nr. 191: Des Cartes Principiorum Philosophiae pars 1 & 2 per Benedict. Spinoza Amstelod. 1663
De TTP bezat hij dus dubbel.

De analyse van de veilingcatalogus was uiterst tijdrovend, zo laat Frank weten: “alleen al het identificeren van de titels koste me vele maanden, en ik moet nog steeds enkele belangrijke bronnen in bibliotheken en archieven consulteren vooraleer ik het artikel kan afwerken. Het uitschrijven van het artikel heeft daardoor, maar ook omwille van een aantal andere onderzoeksvragen die me bezighielden, aanzienlijk meer tijd gevergd dan ik aanvankelijk gedacht had.”

Omvang van de geveilde bibliotheek: 1209 titels
“Ik kan over de catalogus wel reeds zeggen dat het aantal titels vanwege een vrij groot aantal convoluten beduidend hoger ligt dan op het eerste gezicht lijkt. Ik kon in totaal 1209 publicaties identificeren, dus exact honderd meer dan het aantal dat je opgeeft.” Ik [Stan] was uitgegaan van de nummering van de catalogus en had daar een eerste staatje van gemaakt dat inderdaad op 1109 uitkwam. Het zijn er dus 100 meer en daarvan geeft Frank het volgende overzichtje:

De meeste van die publicaties blijken relatief ‘recent’ te zijn, ongeveer 75% dateert uit de zeventiende eeuw, al bezat Bouwmeester ook twee incunabelen. Als je uitgaat van de periode waarin die boeken geschreven werden, blijkt de collectie eveneens vrij ‘modern’: 144 teksten dateren uit de oudheid, 39 uit de middeleeuwen en al de rest, zo’n 883 titels, stammen uit de zestiende en zeventiende eeuw. Het merendeel (bijna 70%) van de werken die hij bezat waren in het Latijn geschreven en werken in moderne talen waren slechts spaarzaam vertegenwoordig, ca. 8% van de publicaties waren in het Nederlands geschreven, ca. 5,5% in het Frans, ca. 2,5 in het Italiaans en ca. 2% in het Duits. Gegeven Bouwmeesters opleiding en beroep is het niet verwonderlijk dat ongeveer een vijfde van de werken die hij bezat over geneeskunde (in ruime zin) handelen. Als je daar de publicaties over astronomie, wiskunde, geografie, botanie, fysica, biologie en alchemie bij rekent, blijkt ongeveer 37% van zijn collectie van wetenschappelijke aard (alweer in ruime zin) te zijn.

Een ‘moderne’ bibliotheek
Hieronder nog een grafiekje dat de ‘leeftijd’ van de boeken in Bouwmeesters collectie weergeeft in de vorm van het aantal titels per decennium, waaruit nog duidelijker blijkt dat het echt wel om een ‘moderne’ bibliotheek ging.

 

Boeken van Christophorus Sandius
Frank Mertens wil verder niet te veel vooruitlopen op wat er in zijn artikel zal staan, maar wil alvast nog een interessante vaststelling delen: Bouwmeester bezat maar liefst vier werken van de ‘sociniaan’ Christophorus Sandius (1644-1680), waarvan ook een titel voorkomt in Spinoza’s bibliotheek en waarvan ook Ostens enkele werken bezat. Soms wordt ook beweerd dat Sandius en Spinoza elkaar persoonlijk gekend hebben, al heb ik daarvan nooit enig bewijs gevonden, maar het lijkt me wel de moeite om te onderzoeken in hoeverre deze onderbelichte denker invloed uitgeoefend zou kunnen hebben op de kring rond Spinoza.

Lijstje verboden en ‘verdachte’ boeken
in de catalogus van Bouwmeesters bibliotheek, alfabetisch gerangschikt op naam van de auteur en met telkens vermelding van de pagina in de catalogus, het formaat en catalogusnummer:

p. 7, 4°, nr. 132, Jacob Acontius, Satanae Stratagemata Libri Octo [...], Basel: Peter Perna, 1565

p. 20, 8°, nr. 345, Adrianus Beverland, De Peccato Originali κατ' ἐξοχην sic nuncupato, Dissertatio [...], s.l.: s.n., 1679

p. 9, 4°, nr. 173, N.N., Philosophia S. Scripturæ interpres; Exercitatio Paradoxa [...], Eleutheropoli [Amsterdam]: s.n. [Jan Rieuwertsz I], 1666

p. 20, 8°, nr. 338, Thomas Browne, Religio Medici cum Annotationibus, Strasbourg: Johann Friedrich Spoor II, 1652

p. 9, 4°, nr. 188, Tommaso Campanella, De Sensv Rervm, Et Magia. Libros Qvatvor [...], Paris: Jean de Bray, 1637

p. 22, 12°, nr. 49, Nicolas Chorier, Satyra sotadica de arcanis Amoris & Veneris, s.l.: s.n., s.a.

p. 5, 4°, nr. 59, Pieter de la Court, Aanwysing der heilsame politike gronden en maximen van de republike van Holland en West-Vriesland, Leiden & Rotterdam: Petrus Hackius, Cornelius Hackius & Jacobus Hackius, 1669

p. 7, 4°, nr. 127, Johannes Crellius, Verklaring over het V©¦fthiende Capittel van Paulus eersten Brief, aen die van Corinthen [...], s.l.: s.n., 1653

p. 18, 8°, nr. 292, Johannes Crellius, Tractatus de Spiritu Sancto qui fidelibus datur, s.l.: s.n., 1650

p. 18, 8°, nr. 260, John Everard, De schat-kamer des Euangeliums geopent: ofte, 't Heylige der Heyligen [...], Amsterdam: Tymon Houthaeck & Jan Rieuwertsz I,1661

p. 20, 8°, nr. 361, Joannes Evertsz Geesteranus, Consensus Pavli & Iacobi sive De ivstificatione ex fide et operibvs, brevis tractatio, in duas partes divisa, s.l.: s.n., 1620

p. 22, 12°, nr. 29, François de La Mothe le Vayer, Hexameron rustique, ou Les six journées passées à la campagne entre des personnes studieuses, Amsterdam: Jacques le Jeune[, Daniel Elzevier & Louis Elzevier III], 1671

p. 25, 12°, nr. 162, Isaac de La Peyrère, Præadamitæ. Sive Exercitatio super Versibus duodecimo, decimotertio, & decimoquarto, capitis quinti Epistolæ D. Pauli ad Romanos [...], s.l. [Amsterdam]: s.n. [Daniel Elzevier & Louis Elzevier III], 1655

p. 23, 12°, nr. 56, Johann Lyser, Discursus Politicus de Polygamia [...], Freiburg [Amsterdam]: Henricus Cunrath [fictitious publisher], 1674

p. 27, 12°, nr. 258, Johann Lyser, Discursus politicus de polygamia [...], Freiburg [Amsterdam]: Henricus Cunrath [fictitious publisher], 1674

p. 10, 4°, nr. 235, Johann Lyser, Politischer Discurs, Zwischen Monogamo und Polygamo von der Polygamia, Oder Vielweiberey [...], Freyburg [fictitious place of publication]: s.n., 1675

p. 21, 8°, nr. 380, Claude le Petit, L'Heure du berger : demy-roman comique ou roman demy-comique [...], Paris: Antoine Robinot, 1662

p. 16, 8°, nr. 190 (a), Christophorus Christophori Sandius, Interpretationes Paradoxæ Qvatvor Evangeliorvm [...], Cosmopolis [Amsterdam]: Libertus Pacificus [fictitious publisher], 1670

p. 16, 8°, nr. 191, Christophorus Christophori Sandius, Nucleus historiæ ecclesiasticæ: cui praefixus est tractatus De veteribus scriptoribus ecclesiasticis (3 vols.), Cosmopolis [Amsterdam]: Libertus Pacificus [fictitious publisher, possibly Joan Blaeu I], 1669

p. 22, 12°, nr. 46, Christophorus Christophori Sandius, Notæ & Animadversiones in Gerardi Joannis Vossii libros tres de Historicis Latinis, Amsterdam: Gillis Janssonius van Waesberge & Johannes Janssonius van Waesberge II, 1677

p. 16, 8°, nr. 190 (b), Christophorus Christophori Sandius, Tractatvs de origine animæ, Cosmopolis [Amsterdam]: Libertus Pacificus [fictitious publisher], 1671

p. 4, 4°, nr. 9, Benedictus de Spinoza, Opera Posthuma, Quorum series post Præfationem exhibetur, s.l. [Amsterdam]: s.n. [Jan Rieuwertsz I], 1677

p. 6, 4°  nr. 78, Benedictus de Spinoza, Tractatus theologico-politicus [...], Hamburg [Amsterdam]: Henricus Künraht [Jan Rieuwertsz I], 1670

p. 4, 4°, nr. 18, Benedictus de Spinoza, Tractatus theologico-politicus [...], Hamburg [Amsterdam]: Henricus Künraht [Jan Rieuwertsz I], 1670

p. 27, 12°, nr. 256, Joachim Stegmann, De ivdice et norma controversiarum fidei libri II, Eleutheropoli [Netherlands]: Godefridus Philadelphus  [fictitious], 1644

p. 24, 12°, nr. 112, Polydorus Vergilius, De Rervm Inventoribvs Libri VIII. Et de Prodigiis Libri III [...], Leiden: Franciscus Hegerus, 1644

p. 7, 4°, nr. 128, Conradus Vorstius, Tractatus Theologicus De Deo, Sive de Natura & Attributis Dei [...], Steinfurt: Theophil Caesar, 1606

p. 9, 4°, nr. 197, Isaac Vossius, Dissertatio de Vera Ætate Mundi [...], Middelburg: Adriaen Vlacq, 1659

Opmerkingen over bovenstaande titels
Het is opmerkelijk dat titels die expliciet verboden waren (bv. Spinoza’s TTP en  De la Courts Aanwysing) evenals boeken die duidelijk onder het algemene verbod op sociniaanse publicaties vielen blijkbaar toch openlijk verhandeld konden worden via dergelijke veilingen. Bouwmeesters catalogus was in dat opzicht overigens niet uitzonderlijk: de bibliotheek van Jacob Ostens bevatte tal van verboden boeken en ook in de catalogus van Johannes Koerbaghs komen verboden titels voor. Naast de clandestiene verkoop ‘onder de toonbank’ vormden dergelijke veilingen dus een alternatieve manier waarop verketterde boeken toch hun weg naar een koper konden vinden.

Overige belangrijke werken
De bibliotheek van Bouwmeester bevatte, naast deze ‘gevaarlijke’ boeken, nog tal van werken van auteurs die van belang zijn voor het Spinozaonderzoek en de studie van de zeventiende-eeuwse wijsbegeerte. Zo vinden we in de catalogus o.a. acht werken van Francis Bacon, telkens zes publicaties van Robert Boyle en van Pierre Gassendi, telkens vijf edities van Hugo Grotius en van de gebroeders De la Court, vier boeken van Descartes, drie titels van Isaac Vossius, en tekens twee werken van Nicolaus Steno, Olaus Borch en Henricus Regius. Daarnaast treffen we er ook nog een of meer werken aan van o.a. Lambertus Van Velthuysen, Jan Swammerdam, Adriaen Heereboord, John Milton, Johannes Coccejus, Daniel Jonctijs, Galileo Galilei, David Gorlaeus, Caspar Luyken, Dirck Rafaelsz Camphuysen en Ludwig van Wolzogen, om slechts enkele van de meest tot de verbeelding sprekende namen te vermelden. Bovendien vermeldt de catalogus ook de Latijnse vertaling door Eduard Pococke van Ibn Tufayls Philosophus Autodidactus (1671), uiteraard het werk dat Bouwmeester in het Nederlands vertaalde als Het leeven van Hai Ebn Yokdhan (1672).


Inhoudelijke samenstelling van Bouwmeester's bibliotheek
Om enig inzicht te bieden in de inhoudelijke samenstelling van Bouwmeesters bibliotheek voeg ik hieronder nog een grafiekje toe. De indeling in inhoudelijke categorieën is uiteraard voor discussie vatbaar en moet dus zeker met een korreltje zout genomen worden, maar het geeft desalniettemin toch een idee van de samenstelling van de collectie. De kleine discrepantie met het eerder gegevens percentage ‘wetenschappelijke’ boeken (ca. 37%) wordt veroorzaakt doordat de restcategorie ‘other’ nog enkele werken bevat die in zekere zin ook als ‘wetenschappelijk’ beschouwd kunnen worden, zoals handleidingen, werken over technologie en publicaties op het randgebied van wijsbegeerte en wetenschap. Ter verduidelijking kan er nog op gewezen worden dat in die restcategorie alle categorieën opgenomen werden waarvan er te weinig titels voorkwamen in de catalogus om apart in de grafiek te kunnen opnemen. Het gaat dan met name om categorieën als pamfletten, handleidingen, encyclopedische werken, en occulte, pedagogische, economische en technologische publicaties.

 

NIL ontbreekt
Opvallend is dat er in de catalogus geen enkel werk van Nil volentibus arduum voorkomt, daar waar het vrijwel zeker is dat Bouwmeester de meeste van die toneelstukken gekend zal hebben, ze werden immers door zijn vrienden en hemzelf vertaald en geschreven.

Overige voor het Spinozaonderzoek relevante veilingcatalogi
Tot slot geeft Frank Mertens nog even aan dat er nog heel wat voor het Spinozaonderzoek relevante veilingcatalogi bestaan. De onvolprezen databank van boekenveilingen op de site van Bibliopolis is daarvoor het ideale onderzoeksinstrument en vermeldt trouwens ook de bewuste catalogus van Bouwmeester. Wie die databank doorzoekt zal daarin onder ander de veilingcatalogi vinden van de boekenverzamelingen van Hugo Boxel (1 april 1680), Jan Hendricksz Glazemaker (5 april 1683), Willem Laurensz van Blijenbergh (4 september 1696) en Jacobus Vallan (4-6 november 1720).

Met dank aan Frank Mertens voor zijn informatie. 
                                                                                        Stan Verdult
 

Reacties

Het blog is aanmerkelijk aangevuld met nadere informatie die Frank Mertens aanreikte, zoals een Lijstje verboden en ‘verdachte’ boeken, overige belangrijke boeken, en opmerkingen over de inhoudelijke samenstelling van Bouwmeester's bibliotheek.

Beste Stan Verdult,

Ik ben zeer geïnteresseerd in Johannes Bouwmeester naar wie ik ook onderzoek heb gedaan vanuit een andere invalshoek. Ik zou graag in contact treden met Frank Mertens. Misschien kunt u hiervoor zorgen?

Vriendelijke groet,

Margreet van der Hut