Epictetus

Iemand die zich met Spinoza bezig houdt, moet toch ook eens aan Epictetus denken. Diens Zakboekje of Encheiridion bevond zich in Spinoza bibliotheek. Ook de literator (en vertaler van de TIE) J.H. Leopold kwam via Spinoza op Epictetus. G.P.M. Knuvelder schrijft in zijn Handboek tot de geschiedenis der Nederlandse letterkunde [Deel IV, 1948-1953 over Jan Hendrik Leopold (1865-1925), p.282]: “Omstreeks 1900 was Spinoza de alleenheerser die over zijn geest regeerde’, verzekert Schmidt-Degener. Diens Ethica werd hem waarschijnlijk het uitgangspunt van zijn filosofische activiteit; Spinoza voerde hem naar het stoïcisme, en dit tot Epictetus en Marcus Aurelius.”

   

Volgens Epictetus, die van Griekse slaaf stoïsch filosoof werd, bepaalt een mens uiteraard niet wat hem overkomt, niet zijn lot, maar heeft hij wel in zijn macht welke houding hij aanneemt tegenover wat hem overkomt. Gezondheid, maatschappelijk aanzien, rijkdom, ziekte: neem het zoals het komt. Die levenshouding zou tot volmaakte vrijheid en geluk leiden.

Ik heb even gewacht tot ik het hele verzameld werk van Epictetus kon aanschaffen dat onlangs uitkwam. Uitgeverij Athenaeum—Polak & Van Gennep maakte een prachtig boekwerk van dit Verzameld werk. Het is voor het eerst dat alle overgeleverde teksten van Epictetus in Nederlandse vertaling in één band zijn opgenomen: de Colleges, de fragmenten en het Handboekje. Gerard Boter en Rob Brouwer hebben deze uitgave voorzien van een inleiding, samenvattingen en aantekeningen.

De teksten zijn niet door Epictetus zelf geschreven. Zijn colleges werden genoteerd door Arrianus. Je ervaart al lezend de levendigheid waarmee die colleges gegeven moeten zijn – alsof je er zelf bij bent.  

 

Nog even dat Zakboekje. Notaris Van den Hove omschreef het op de lijst die hij na de dood van Spinoza aanlegde als: Epicteti Encheridion cum tab. Cebetis cum Wolfii annot.

Dit boekje bevat 53 wenken voor het aannemen van een juiste houding in uiteenlopende, veel voorkomende levenssituaties, alles naar de principes voor het menselijk handelen zoals deze waren ontwikkeld in de Stoïcijnse traditie. Met dit zakboekje is Epiktetos mét Marcus Aurelius dé drager geworden van deze traditie in de late Oudheid en in de Nieuwe Tijd. Volgens Lipsius vormde het 'de ziel van de Stoïcijnse moraalfilosofie'. De eerste zin van het Encheiridion geeft meteen aan waarom het gaat: onderscheiden tussen wat wel in onze macht ligt en wat niet in onze macht ligt.

Reacties

Stan, van het 'Zakboekje'van Epiktetos verscheen in 1994 bij uitg. Sun een vertaling door Hein L. van Dolen en Charles Hupperts. Het is nog geen 100 blz dik, inclusief inleiding, noten, nawoord en bibliografie, en heeft jarenlang bij De Slegte voor een paar euro in de ramsj gelegen. Het merkwaardige is dat dit beroemde boekje op mij de indruk maakte van een verzameling tegeltjeswijsheden, met als rode draad: vermijd teleurstelling.

Ik ben begonnen met het lezen van de colleges. Zeer levendig opgeschreven door een (of meer) van zijn studenten. Leest prettig. En af en toe kom ik iets tegen, waarvan ik me kan voorstellen dat Spionoza het opgepikt heeft. Dat het Handboekje overkomt als een tegeltjeswijshedenverzameling kan ik me wel voorstellen. Iemand heeft uitspraken uit de colleges en de fragmenten verzameld en bij elkaar gezet. Soort spreuken of aforismen. Ik ga die later lezen.

Stan, de eerste regel van het Zakboekje kan je natuurlijk spinozistisch interpreteren. Immers, de di gen die wel / niet in je macht liggen kan je interpreteren als dej actio / passio-tegenstelling bij Spinoza. Maar zi diep graaft Epictetus niet.