Franciscus van den Enden en zijn contacten (waaronder Spinoza)

Deze week ontvingen de leden van de Vereniging Het Spinozahuis (VHS) de tweede uitgave van de uitgeverij Spinozahuis: Frank Mertens, Van den Enden en Spinoza. Uitgeverij Spinozahuis, Voorschoten, 2012 [78 bladzijden - ISBN 9789490250072]

Uiteraard ging ik er meteen in lezen, waarbij direct een aantal dingen opvielen: de grote hoeveelheid voetnoten die tezamen beduidend meer dan het dubbele van de tekst zelf omvatten; de streving naar grote preciesheid en het natrekken van alle mogelijke bronnen in uitgegeven werken, maar ook in archieven; het feit dat de auteur een volstrekt andere inschatting van de relatie (en beïnvloedingsrichting) van Van den Enden en Spinoza heeft dan Wim Klever, hetgeen al bekend was uit een eerdere tijdschriftpolemiek tussen beiden in 1990 - 1994.

De tekst zou een nadere uitwerking zijn van een toespraak die Frank Mertens in 2002 voor de VHS had gegeven. Hij verwerkt er materiaal in dat hij later op het spoor kwam op het punt van Van den Endens boekverkoop en uitgeverschap van prenten en andere kunst en over zijn contacten in de literaire wereld. Mertens maakt er zeer veel werk van om de diverse contacten en kringen in kaart te brengen (letterlijk in diverse relatie-schema’s], waaronder de relatie met Spinoza er een onder velen was. Hierover schrijft hij op blz. 72: “Door Van den Enden te isoleren en steeds weer uitsluitend met Spinoza te vergelijken, wordt abstractie gemaakt van de intellectuele context waarin beiden zich situeren, wat vaak leidt tot ongegronde conclusies.”
Eigenlijk had de titel van dit boekje dan ook beter kunnen luiden: Van den Enden en zijn kringen, maar ja al dat werk is toch op de een of andere manier vooral zinvol vanwege die Spinoza-connectie.

Een verdienste is zeker dat Mertens laat zien hoe er vele beweringen werden gedaan, waarvoor geen enkel historisch gegeven te vinden is en die dus moeten worden toegeschreven aan de verbeelding – waartegenover hij vele gevonden feitjes aandraagt. Overigens is het wel zo dat ook hijzelf vele malen speculeert; je kunt nu eenmaal geen historisch onderwerp aan de orde stellen, zonder dat je over ontbrekende gegevens vermoedens moet uitspreken.

Onbekend is, dat kunnen we bij Mertens lezen, waarom Van den Enden met de Jezuïten in Leuven gebrouilleerd is geraakt en hij daar weg moest. Enigszins jammer vond ik het dat hij niet inging op de mogelijkheid (die op dit blog door Klever is geopperd) dat het iets met het jansenisme te maken heeft kunnen hebben. Maar ook daar zal geen spatje bewijs voor te vinden zijn.

Op de “meest brandende vraag": “wie de voorloper was van wie,”  die vooral in de wereld is geholpen door Wim Klever, die in Van den Enden de leermeester zag en ziet van Spinoza, poneert Frank Mertens daartegenover de mening (maar hij brengt die hier slechts in voetnoot, op blz. 73) “dat het waarschijnlijker is dat Van den Enden door Spinoza werd beïnvloed dan omgekeerd,” hetgeen hij  al eerder in 1994 had betoogd en waarvoor hij ook in de tekst van dit boekje argumenten aandraagt.

Ik legde het boekje vooralsnog terzijde en was van plan er voorlopig nog geen blog aan te wijden, daar ik mij niet teveel wilde laten afleiden van mijn eigen plannen. Maar een e-mail die ik vandaag van Wim Klever kreeg, maakt dat ik er toch nu al dit blog aan wijdt om hem terwille te zijn en zijn tekst hierna te brengen – dit vooral daar ik de kans aanwezig achtte dat ik het boekje anders langer onbesproken zou laten liggen, daar het zó tot in de finesses bezig  zijn met allerlei kleine feitjes over historische familierelaties en vriendschapsbetrekkingen, waar Frank Mertens kennelijk veel lol aan beleeft, niet mijn grootste interesse heeft. Maar ik vind het wel heel goed dat er mensen zijn die al dit soort dingen voor ons uitzoeken.

Hierna dan de mail van Wim Klever:

Net als alle vrienden, die lid zijn van het instituut VHS heb je de riante uitgave (met helaas toch een paar kleine drukfouten) over VAN DEN ENDEN EN SPINOZA ontvangen. Je begrijpt dat ik dat stuk gretig heb gelezen. Ik weet niet of je van plan bent daar een blog aan te wijden. Ik vind wel dat het aandacht verdient en het die aandacht wellicht te weinig zal krijgen.
Zelf heb ik mijn 'leesverslag', zoals jij het zou noemen, aan Frank Mertens' doen toekomen, die daar weer uitgebreid op heeft gereageerd. Ik zal je niet lastig vallen met onze lange epistels over en weer.

Ik vind dat Mertens grote verdiensten heeft. Zijn onderzoek heeft een schat aan kostbare resultaten opgeleverd aangaande Van den Enden's leven als kunsthandelaar en zijn talrijke familiaire banden en maatschappelijke connecties met uit Spinoza's omgeving (die de zgn. spinozavriend geen bal interesseren). Ik heb hem daarvoor ruimhartig en oprecht gefeliciteerd. Wat betreft de waardering van Van den Enden's grootheid en vooral de interpretatie van zijn verhouding tot Spinoza zitten we op een totaal verschillend spoor. Dat is geen nieuws.

We hebben daar wat over gedisputeerd maar blijven tegenover elkaar staan. Hij stelt dat Van den Enden kort voor 1660 een soort innerlijke omkeer heeft doorgemaakt richting de radicale positie van zijn pamfletten. Met Omero Proietti stel ik echter dat hij zich al veel eerder, in de periode 1636-1641, als een 'homo politicus' manifesteerde en o.a. sympathiseerde met verdedigers van de tyrannenmoord (zie zijn PHILEDONIUS 1657(2010), p. 49). Als begaafde leraar Latijn op jezuïtische colleges en op zijn eigen Latijnse school had hij zich de heidense humanistische waarden eigen gemaakt. Ik onderschrijf het oordeel van Proietti (p. 147) en ik vertaal: "Men kan bovendien veronderstellen, dat er in de jaren 1652-1658 een geheime, irreligieuze en heterodoxe Van den Enden was: een van de vele voorbeelden van libertijnse dissimulatie of van heterodoxe ketterij".

We verschillen ook aanmerkelijk in de beoordeling van Van den Enden's originaliteit inzake politieke theorie. Ik ervaar Mertens' geringe appreciatie en zeer oppervlakkige uiteenzetting daarvan als een aanfluiting en ben daardoor diep in mijn hart plaatsvervangend beledigd. Een op een kun je zijn radicale stellingen naast die van Spinoza leggen (zoals wij in ons Van den Enden klasje doen) en wordt de invloed van de meester op de leerling, gezien ook het grote generatieverschil, heel wat meer dan waarschijnlijk. Voor mij is het geen 'brandende vraag' wie wie heeft beïnvloed. Ik heb hem er ook op gewezen dat de courante verkeerde beoordeling van de verhouding niet alleen te wijten is aan onbekendheid met de ongemeen rijke inhoud van KVNN en VPS, maar evenzeer aan een zeer gebrekkige en nogal oppervlakkige vertrouwdheid met Spinoza's TRACTATUS POLITICUS, die in de publieke discussie zo goed als geen rol speelt.

Maar, zo hebben wij afgesproken, beiden zullen we ons gaan inzetten voor oprichting van een standbeeld VAN DEN ENDEN op de markt in Antwerpen.

Wim

PS. Geen bezwaar, integendeel zelfs, als je deze mail wilt gebruiken voor een blog om daarmee de discussie te stimuleren.

File:Grote Markt (Antwerpen).jpg
Het beeld van Silvius Brabo voor het Stadhuis van Antwerpen kan wel een alternatief of een opfrisbeurt gebruiken...