Hendrik Wyermars (± 1685 - ? na 1749) 300 jaar martelaar wegens 'Spinozisterey' I

Of “martelaar van het radicale denken” (Jonathan Israel, Radicale Verlichting, blz 357) Geleidelijk aan is iets meer bekend geworden over deze min of meer Spinozistische vrijdenker – ‘min of meer’ want ook tegenover Spinoza stelde hij zich onafhankelijk en vrijdenkend op. Geen wonder dat Vandenbossche in de titel van zijn artikel over hem als typering van zijn boek Den ingebeelde Chaos de ondertitel meegaf: een “Tractatus de emendatione Spinozae”. Hendrik Wyermars geboortejaar noch z’n sterfjaar zijn precies bekend. Maar één jaartal staat onuitwisbaar centraal in zijn leven: 1710. In juni 1710 kwam zijn eigenzinnig en vrijdenkend boek uit, waartegen diezelfde maand nog groot protest werd aangetekend door de Amsterdamse kerkenraad. Het ging om dit boek:

Den ingebeelde Chaos, en gewaande werels-wording der Oude, en hedendaagze Wysgeeren, veridelt en weerlegt, Byzonder de gevoelens hier omtrent, van T. Lucretius Carus en Dirk Santvoort. Betoonende datze de beginzelen des Werelt, dat is, wording van Zon, Maan, Aardkloot, enz. volgens hun eygen gronden, niet wel afgeleyd en betoogt hebben. Met een verstandige verklaring wegens Gods Inblyvende, en Overgaande werking. Door Hendrik Wyermars, t’ Amsterdam, by Wybrand Alexanders, Boekverkooper in den Lange brug-steeg aan ’t Rockin, 1710  

Hij keert zich in zijn boek zowel tegen het atomisme dat de wereld laat ontstaan uit een chaos van ronddwarrelende atomen, als tegen het scheppingsverhaal ('de gewaande werels-wording'). Hij heeft een eigen uitleg: de wereld is van alle eeuwigheid door God uit het niets gemaakt en wel zo dat hij er zowel los van staat (de vader) als met de wereld samenvalt (de zoon) en er de idee van is (de geest) - waarme hij tevens een soort van triniteit had verklaard. Al het andere is slechts 'Filosoofze speculatien,' schreef hij in de Voorrede.

Op 1 oktober werd hij gearresteerd en na enige ondervragingen diezelfde maand, werd hij op 30 oktober 1710 veroordeeld tot de zwaarste straf ooit voor iemand die slechts een onwelgevallig boek had geschreven: hij werd veroordeeld tot 15 jaar Rasphuys, ‘buiten acces, sonder pen, int of papier’, betaling van 3000 gulden boete en daarna 25 jaar verbanning uit de provincie (Koerbagh kreeg in 1668 10 jaar Rasphuys opgelegd en overleed in 1669).

Dit alles gebeurde met Hendrik Wyermars dit jaar 300 jaar geleden. Daar mag wel enige herdenking aan gewijd worden. Daar mij niet bekend is dat enige instantie hier aandacht aan besteedt, lijkt mij hier een mooie taak weggelegd voor dit weblog.  

Er is nooit meer iets van hem vernomen... 
“Een beschuldiging van spinozisme kon een auteur in het Nederland van de zeventiende en achttiende eeuw slecht bekomen. Auteurs als Van de Enden, Meijer en de gebroeders Koerbagh hebben dat aan den lijve ondervonden. De verdere -"democratisering" van het spinozistische gedachtegoed eiste ook haar tol, zoals bijvoorbeeld het geval van de amateurfilosoof Hendrik Wyermars laat zien. Na zijn arrestatie in 1710 vanwege het verspreiden van "alle vreselijke en godslasterlijke gedachten van Spinoza" werd hij veroordeeld tot vijftien jaar eenzame opsluiting. Er is nooit meer iets van hem vernomen.” Zo begint DAMON Boekenmagazine nr. 7, december 2005 een signalement van en gesprek met Wim Klever over zijn Spinoza Classicus.

Of te lezen in een column van Lolle Nauta in Krisis 2004: "Zoals bekend, was de Republiek der Verenigde Nederlanden een vrijplaats, al werd Spinoza hier wel in de ban gedaan en belandde een moedige spinozist als Wyermars in het rasphuis en werd er nooit meer Iets van hem vernomen." 

Dat is wat lange tijd gemeend werd. Zo vindt men het ook bij Jonathan Israel die in zijn Radicale Verlichting uitgebreid aandacht gaf aan Hendrik Wyermas. Ook bij hem was er na 1710 niets meer over hem bekend. Naar aanleiding van wat ik in zijn boeken vond (ook in Verlichting onder vuur besteedt hij aandacht aan de zaak Wyermars) ging ik op zoek naar meer. Eerst het uitgebreidste artikel, op welke bron Israel zich overwegend baseert:

Hubert Vandenbossche: Hendrik Wyermars’ Ingebeelde chaos (1710): een “Tractatus de emendatione Spinozae”. In: Tijdschrift voor de Studie van de Verlichting, jg 2, 1974, 3-4,  blz. 321-369

Tevens heb ik voor mij liggen en gelezen:

Michiel Wielema, 'Hendrik Wyermars (c. 1685-na 1749). Een "sodomitische rasphuys ongodist". In: Anna de Haas (red.), Achter slot en grendel. Schrijvers in Nederlandse gevangenschap 1700-1800. Walburg Pers/Stichting Jacob Campo Weyerman, Zutphen, 2002

Michiel Wielema, bekend van The march of the libertines: Spinozists and the Dutch Reformed Church (1660-1750) (Verloren, 2004), ontdekte aanvullende informatie waardoor we nu weten dat Wyermars die vijftien jaar daadwerkelijk in het Rasphuys heeft uitgezeten en dat hij op z’n 65e jaar nóg eens tot tien jaar Rasphuys en eeuwigdurende verbanning is veroordeeld. Bij elkaar is die man wel erg disproportioneel vervolgd voor het hebben van zgn. ‘gevaarlijke’ meningen. Daarover later meer.

Over wie hij was in een volgend blog.

[afbeelding van Den ingebeelde chaos uit het artikel van Michiel Wielema]