Het Spinozaduizendje (1973 - 1996)

Ik wil hier even het volledige verhaal doen van het Spinozaduizendje zoals het nergens te vinden is. Ik heb er hier en daar vandaan de informatie voor bijeengespokkeld. 

Het bankbiljet in de ‘coupure’ van ƒ1.000 met een afbeelding van Spinoza werd uitgegeven door de Nederlandse Bank op 15 januari 1973. Officieel werd het biljet omschreven als: Baruch d'Espinoza. Je komt als datum van uitgifte ook wel 30 maart 1972 tegen (b.v. bij de Canon van Nederland entoen.nu), maar dat was de datum waarop de handtekeningen werden geplaatst die op het biljet staan en waarna aan het productieproces werd begonnen. De uitgifte begon op 15 januari 1973.

Het ontwerp is van Robert Deodaat Emile (Ootje) Oxenaar die van 1966 tot 1985 als ontwerper en adviseur verbonden was aan De Nederlandse Bank. Vorige maand, op 7 oktober, werd hij 80 jaar. 'Ootje' Oxenaar werd na eerdere 'vrije' kunstenaars de eerste grafisch ontwerper voor de biljetten van DNB. Hij verstond behalve de ‘poëtische’ kunst tevens de taal der drukkers. Oxenaar paste zijn ontwerpen aan de techniek aan. Vanaf 1970 bouwde hij voort op de al eerder ingezette ‘erflaters’-serie met zijn biljetdebuut Vondel (5 gulden), vervolgens Frans Hals (10), Sweelinck (25), Michiel de Ruyter (100) en als laatste Spinoza (1000).

Al dan niet in samenspraak met zijn opdrachtgever, voegde Oxenaar soms ‘een persoonlijke noot’ toe aan zijn ontwerpen. De afdruk van zijn middelvinger plaatste hij in het haar van Spinoza.

Van deze briefjes van duizend met Spinoza zijn er 14,9 miljoen in omloop gebracht. Die Spinozaduizendjes waren goed voor 38,4 procent van de totale hoeveelheid papiergeld. Ongeveer 70 procent van de duizendjes, zo werd in 1996 geschat, zat in kluizen en spaarpotten. In veel winkels werd het duizendje geweigerd. Toch werd het ook als gewoon betaalmiddel gebruikt, met name in de veehandel, de handel in tweedehands auto's, de gokwereld en de drugshandel. Dat waren wellicht de werkelijke spinozisten.

De biljetten bleven gewoon geldig tot op 1 juli 2002 de Europese munt 'euro' werd ingevoerd en naast het nieuwe duizendje dat op 3 april 1996 werd ingevoerd. Het Spinozaduizendje werd opgevolgd door het ontwerp Van Jaap Drupsteen met de Kievit. De afbeelding van de filosoof Spinoza moest om veiligheidsredenen vanwege opkomst van de hoogwaardige kopieertechnieken, plaatsmaken voor een kievit in het watermerk.

De Baruch d'Espinoza bleef echter zoals gezegd geldig en werd, samen met de Kieviet (zo noemt DNB het biljet) en alle andere biljetten, ‘buiten omloop gesteld’ met de komst van de euro van 1 januari 2002 tot 28 januari 2002. De laatste inleverdatum van de biljetten is: 1 januari 2032.

Dus wie nog Baruch d'Espinoza’s bezit heeft nog even de tijd om in te schatten of de filatelistische waarde intussen wellicht hoger is geworden en of het dus wel zin heeft nog tot omwisseling bij De Nederlandse Bank over te gaan. Als filatelie-cat.-waarde staat Euro 700,00 genoteerd. Je komt hogere vraagprijzen tegen.

Een aardige anekdote werd door Wim Klever verteld bij een eerder blog over filatelie en Spinoza: “Ik herinner mij nog levendig dat ik enkele dagen een Japanse collega op bezoek had. Toen ik hem vertelde over de beeltenis van Spinoza op ons 1000-gulden biljet, haastte hij zich naar een bank om er meteen een in te wisselen tegen de yen!” Zover kan de Spinoza-liefde (of -gekte) dus gaan. 

Degenen onder de spinozisten die ervan overtuigd zijn dat Spinoza tegen het kapitalisme was, zullen misschien moeite ermee hebben gehad dat nu juist hij op het biljet van de hoogste waarde werd afgebeeld. Anderen zagen de hoge biljetwaarde wellicht terugslaan op de afgebeelde en vonden het terecht dat Spinoza als van hogere waarde werd ingeschat, dan de andere erflaters van de Nederlandse cultuur en geschiedenis. Spinoza zou op de onwaarde van dat alles wijzen, zoals ook de ontwerper volgens onderstaand gedicht zou kunnen hebben bedoeld.

 

 

WAARDE, PAPIEREN

Potlood, waterverf, papier – we maken geld
vandaag. Teken een biljet dat niet bestaat,
nog niet: de Oxenaar, een knisperend, kloek
biografisch biljet om op je hart te dragen.
Rood als een vuurtoren, zonnebloemgeel,
poldergroen met driftig rondstappende grijze
stippen, snippen. Watermerk: een konijn
dat je nog gekend hebt. Vergrootglazen
vol geheimen: de bij die vanzelf naar de bloem
toe vloog, vrouwennamen, je eigen middelvinger
naar het kapitaal. Verwonderde telefoontjes naar
de bank: wij weten ook niet wat de ontwerper
bedoelt, misschien wel dat hij het zo voelt
dat alles van waarde nu eenmaal voorbij gaat.
Als het geen rol meer speelt zie je pas goed:
niemand had mooier geld dan wij.

Ingmar Heytze

 

Bronnen

http://www.dnb.nl/betalingsverkeer/guldens-inwisselen/overzicht-in-te-wisselen-biljetten/

http://www.volkskrant.nl/archief_gratis/article665523.ece/Kievit_volgt_Spinoza_op_op_briefje_van_duizend

http://www.trouw.nl/krantenarchief/1999/08/28/2408410/Nooit_meer_een_zonnebloem__ijsvogel_of_stekelbaarsje.html?part=2

http://www.geldmuseum.nl/museum/content/het-geldmuseum-trakteert-op-megataart-0