Ibn Tufayl - de vertalingen van zijn Hayy ibn Yaqzan

Is er enige relatie van Spinoza met de Arabische wijsgeer Ibn Tufayl (ca. 1110 – 1185)? Dat is wat me voor dit weblog interesseert en waarover ik iets probeer te weten te komen.

Wim Klever had in een reactie op dit weblog op 24 maart 2009 gewezen op “de 12e eeuwse roman van Ibn Tufayl, welks volledige titel luidt DE VERHANDELING OVER HAYY IBN YAKZAN. OVER DE GEHEIMEN VAN DE OOSTERSE WIJSHEID. Deze roman teert niet alleen op de Islamitische mystiek, maar ook nog op de Indische wijsheid, omdat hij inspiratie put uit Avicenna's GENEZING, dat op zijn beurt refereert aan 'oosterse' (vanuit Perzie gezien dus Indische) wijsheid.
De les van deze roman werd door een van de scherpzinnigste volgelingen van Spinoza (Johannes Bouwmeester) gezien als een correcte uitdrukking van Spinoza's leer, reden waarom hij een Nederlandse vertaling verzorgde (overigens op basis van een Latijnse vertaling van Pocock).”

Toch ging ik pas door Miriam van Reijen’s Spinoza en (de) Verlichting, in Rients Ritskes, Wat is verlichting? Dat ik hier besprak het boekje lezen. Ik schreef “Ze bespreekt het interessante werk van Ibn Tufayl, Hayy ibn Yaqzan, over een kind dat alleen op een eiland door een gazelle wordt gevoed en dat louter vanuit z’n ervaringen komt tot kennis van de natuur, het leven, van God en van de moraal. Tussen de bespreking ervan vlecht ze een en ander van Spinoza wat de suggestie wekt dat Spinoza iets met de vertaling te maken had of het boek gekend had, hetgeen mogelijk is, maar louter speculatie.” Dit schreef ik vanuit wat ik tot heden over dit werkje gelezen had. Nu wilde ik er meer van weten.

En vooral wilde ik proberen te achterhalen wat er over Spinoza’s relatie tot dit werkje bekend is. Maar voor ik daaraan toekom begin ik met de vraag naar de juiste titel van de eerste en de volgende vertalingen; want ik merkte dat daarover misverstanden in de wereld gebracht zijn die een eigen leven zijn blijven leiden.

Van de Leidse hoogleraar Arabische taal en cultuur Remke Kruk, die in nov. 2007 met emeritaat ging, kwam in 1985 in de Oosterse Bibliotheek een nieuwe vertaling uit van het hier besproken boek (ik vermeld straks de titel ervan). Zij schrijft op de eerste bladzijde:

“Van Ibn Tufayls Hayy ibn Yaqzan verscheen namelijk al in 1672 een Nederlandse vertaling, getiteld: De Natuurlijke Wijsgeer of het Leven van Hai Ebn Yokdan. Het was een op instigatie van Spinoza gemaakte vertaling van de juist in Engeland verschenen Latijnse versie van dit werk. Al in 1701 – het boek had kennelijk succes – verscheen een herdruk, en daarvoor werd de tekst door de Utrechtse oriëntalist Reland met het Arabisch vergeleken en waar nodig verbeterd.”

In deze korte passage staan een foute, een betwijfelbare en een onvolledige opmerking. De foute, die me in dit blog bezig houdt, betreft de titel (die luidde niet: De Natuurlijke Wijsgeer), de betwijfelbare betreft Spinoza’s instigeren van de vertaling waarop ik in een volgend blog terug kom en de onvolledige betreft de herdruk van 1702, zoals hierna zal blijken.

De foute titel, De natuurlijke Wijsgeer, werd door Wim Klever overgenomen in zijn boekje “Een nieuwe Spinoza in veertig fragmenten” (1995), waarin het 26e fragment met enthousiasme over het boekje van Ibn Tufayl ging. Hij had die foute titel van de vertaalster Remke Kruk, naar wie hij verwijst. De foute titel drong eveneens door in Jonathan Israels Enlightenment Contested (2006), waarschijnlijk via Klevers boekje, waarnaar Israel in de betreffende passage verwijst.

Wat was dan wel de juiste titel

[I] De vertaling van 1672 verscheen bij Rieuwertsz te Amsterdam, zonder vermelding van de vertaler, onder de titel het LEEVEN van HAI EBN YOKDHAN, In het Arabisch beschreeven door ABU JAAPHAAR EBN TOPHAIL, En uit de Latynsche Overzettinge van EDUARD POCOCK. A.M. In het Nederduitsch vertaald. Waar in getoond wordt, hoe iemand buiten eenige ommegang met Menschen, ofte onderwyzinge, kan komen tot de kennisse van zich zelven, en van God, t’ AMSTERDAM, By Jan Rieuwertsz. Boekverkooper in de Dirk van Assen-steegh, in het Martelaarsboek, 1672 [Formaat 4o met 1 plaat. VI - 80 blz.]

In 1701 verschenen er twee heruitgaven bij twee uitgevers, die onderling verschilden.

[II] In Amsterdam, bij Willem Lamsveld, dezelfde tekst onder dezelfde titel Het Leven van Hai ebn Yokdhan, [in een kleiner formaat van 8o en met 8 platen door J. Lamsveld. XVI - 293 blz.]

[III] In Rotterdam, bij Pieter van der Veer onder de titel: De natuurlyke wysgeer, of Het leven van Hai ebn Jokdan, in het Arabisch beschreven door Abu Jaaphar ebn Tophail; Voordezen uit de Latynsche overzetting van Eduard Pocok, A.M. in het Nederduitsch vertaald door S.D.B.. En nu op nieuws met de Arabische Grondtext vergeleken, en met Aanmerkingen over eenige duistere Plaatzen en Spreekwyzen verrykt. [formaat 8o met titelplaat en 4 (andere) platen. XII en 254 blz.]

[IV] Het werk verscheen vervolgens nog een keer in 1721 te Utrecht, bij Hendrik Schouten onder weer een andere titel: Het wonderlyk En Zeldzaam Levens geval van Hai Ebn Jokdan, waar in getoont wort, hoe imant buiten eenig ommegang met Menschen, ofte onderwysinge kan komen tot de kennisse van zich zelven en van God. Zynde desen druk met de Arabische grondtext vergeleken door den Heer Adriaan Reland, in zyn Leven Hoog-Leeraar der Heilige Outheden En Oostersche Talen in de Academie van Utrecht. [Formaat 8o met titelplaat en 4 platen. XXIV en 254 blz.

 

N.B. hier bij DBNL is een overzicht van de diverse uitgaven in M. Buisman J.Fzn., Populaire prozaschrijvers van 1600 tot 1815. Romans, novellen, verhalen, levensbeschrijvingen, arcadia's, sprookjes. B.M. Israël, Amsterdam z.j. [1960]. Daarin worden de twee heruitgaven van 1702 ten onrechte als hetzelfde beschreven. Hier een overzicht van vertalingen uit Sami S. Hawi: Islamic naturalism and mysticism: A philosophic study of Ibn Ṭufayl's Ḥayy bin Yaqá¹£ÄĀn. Brill Archive, 1974

 

Vervolgens kwam er pas weer een nieuwe vertaling uit in 1985, de genoemde van Remke Kurk,

[V] Abu Bakr Muhammad ibn Tufayl, Wat geen oog heeft gezien, geen oor heeft gehoord en in geen mensenhart is opgekomen. De geschiedenis van Hayy ibn Yaqzan. Uit het Arabisch vertaald en ingeleid door Remke Kruk. Amsterdam ( Meulenhoff, De Oosterse Bibliotheek deel 23), 1985. [De vijf platen die aan de Rotterdamse heruitgave van 1701 waren toegevoegd, werden opgenomen in deze vertaling van Remke Kruk] 

[VI] Deze verscheen opnieuw in 2001 bij Bulaaq in Amsterdam onder weer een andere titel: Ibn Tufayl: Zo was hij op de hoogte gekomen van het bestaan.

[VII] En in 2005 kwam bij dezelfde uitgeverij  Bulaaq in Amsterdam opnieuw de nu nog verkrijgbare titel uit: Ibn Tufayl: Hayy ibn Yaqzan. Een filosofische allegorie uit Moors Spanje.
Hierin geen illustraties; wel een iets gewijzigde inleiding, die aldus begint:

"Ibn Tufayls Hayy ibn Yaqzan is een van de allereerste Arabische teksten die ooit in het Nederlands vertaald zijn. Al in 1672 verscheen er een Nederlandse vertaling van, getiteld: De natuurlijke wijsgeer of Het leven van Hai Ebn Yokdan. Deze was gemaakt op basis van de toen juist in Engeland verschenen Latijnse versie van dit werk. De vertaler bleef anoniem. Men vermoedt dat hij gezocht moet worden in de kring rond de filosoof Spinoza."

Nog steeds de foute titel van de eerste vertaling en niets over de duidelijke aanwijzingen die er zijn over de vertaler. Spinoza is nu niet meer de instigator.

Een volgende keer meer over wie de anonieme vertaler was van die eerste vertaling in 1672.

------------- (aanvulling 20-7-2010)

Informatieve pagina Hayy Ibn Yaqdhan op Edition Viktoria

(daarin worden ten onrechte de initialen S.D.B. aan de uitgave van 1672 toegeschreven.)

Reacties

Jij snijdt dagelijks hoogst interessante onderwerpen aan. Ik maak me wel een beetje zorgen over jou; denk dat je te weinig van zon en wind geniet. Je geeft een prachtige inventarisatie van de vele uitgaven van Ibn Tufayl. In de Rotterdamse uitgave van 1701 staat dat de vertaling is door S.D.B.. Volgens mij is dit een kryptische signalering dat de vertaling weliswaar door (Johannes) Bouwmeester is gemaakt (dat moet bekend zijn geweest), maar dat de inhoud ook veel te maken heeft met de 'filosofie' van Spinoza. De initialen zijn die van Spinoza in omgekeerde volgorde.
Ik stuur je nu een scan toe van een ingezonden brief van mij naar de NRC (6Februari 2006), waarin ik verband leg tussen 1. de inhoud van de roman, 2. de filosofie van Bouwmeester en 3. de filosofie van de LATERE Spinoza, nadat hij de kritiek van Bouwmeester over zich heen had gekregen, waarmee hij aanvankelijk niet zo goed raad wist. Een en ander heb ik breed uitgewerkt in mijn artikel HOE MEN WIJS WORDT. EEN GESPANNEN DOCH VRUCHTBARE RELATIE TUSSEN SPINOZA EN BOUWMEESTER IN HET LICHT VAN EEN NIEUW DOCUMENT, dat verscheen in DE ZEVENTIENDE EEUW jg. 21 (2005) p.335-353.

Maak je niet ongerust, Wim, ik heb vanmiddag heerlijk van de buitenlucht en de zon genoten - een boek over Spinoza lezend, dat wel.
Op wat je hier over Bouwmeester zegt kom ik in een volgend blog terug; dat had ik al gepland. Ik heb een reeksje in m'n hoofd.

Tijdens onderzoek naar onze stamfamile, is gebleken dat Jan Rieuwertsz onze stamvader is, leuk om dit te weten.

Proficiat. Ik kan me voorstellen dat zo'n voorouder in de stamboom een blij gevoel geeft. Jan Rieuwertsz heeft als moedige drukker van Descartes en Spinoza, diverse doopsgezinden en vele anderen grote bijdragen aan de Europese cultuur geleverd. Vreemd eigenlijk dat hij nog geen eigen wikipedia-pagina heeft...

Hier wat links naar reproducties van enige bovenvermelde werken:

Het leeven van Hai Ebn Yokdhan, In het Arabisch beschreeven door Abu Jaaphaar Ebn Tophail (1762)
http://books.google.nl/books?id=2Q8-AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=het+LEEVEN+van+HAI+EBN+YOKDHAN&source=bl&ots=vHlGlFd_VU&sig=bQIPJiBTzwYRIJm-92c8zXUwuDs&hl=nl&ei=3XwzTbPXN8PqOeP0ubYC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false

De natuurlyke wysgeer, of Het leven van Hai Ebn Jokdan (1701)
http://books.google.nl/books?id=E3APAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Abu+Bakr+Muhammad+Ibn+Abd+al-Malik+Ibn+Tufayl%22&hl=nl&ei=YH0zTfPIFYfpOd_F-bQC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false

The improvement of human reason. Exhibited in the life of Hai ebn Yokdhan (1708)
http://www.archive.org/details/improvementhuma00ocklgoog

Beste Stan, een interessant onderwerp. Een kleine aanvulling: de editie uit 1721 (jouw nummer IV) is een titeluitgave van de editie van Pieter van der Veer uit 1701. Dat wil zeggen: het is hetzelfde zetsel, maar voorzien van een nieuwe titelpagina (met hetzelfde frontispice). De naam van Pieter van der Veer onder de voorrede is overplakt met de naam van Schouten.

Dank voor deze toevoeging, Steven.