Inutilis scientia Spinozana [68] Spinoza in de Dikke Van Dale

Ewoud Sanders, taalhistoricus en taaljournalist, behandelt in zijn boek Aarsrivalen, scheldkarbonades en terminale baden (2005, PDF) vele, wat hij noemt, woordinfecties. Zo heeft hoofdstuk 9 het paragraafje:

7. Wat is correct: handelwijze of handelswijze? Als je bedoelt ‘wijze van handelen, manier van doen’, dan schrijf je dit zonder tussen-s, en zo staat het ook in het Groene Boekje en in de trefwoordenlijst van de Grote Van Dale. Maar in de definities van Van Dale duikt toch een keer handelswijze op, namelijk in de vertaling van een Latijns citaat van Spinoza: ‘het is zaak om niet te lachen om de handelswijze van de mensen, er niet om te jammeren en die niet te verafschuwen, maar te begrijpen’. Op internet is handelswijze, dat is beïnvloed door alle samenstellingen met handel in de betekenis ‘omzet van goederen’, ruim 93.000 maal te vinden. Zelden lijkt daarbij ‘wijze op het gebied van de handel’ bedoeld te worden. (p. 56)

Inmiddels, op 23 december 2014, geeft Google al 227.000 hits op ‘handelswijze’. Het volk is door taalkundigen niet tegen te houden.

Sanders gebruikte de Grote Van Dale in z’n 14de druk uit 2005. Ik neem aan dat hij de CD-rom gebruikte en zo snel deze ene keer handelswijze bij de Spinoza-vertaling aantrof.

Mijn 9e editie Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse taal uit 1970 heeft van de uitspraak (de accenten geven de klemtoon aan) een andere vertaling:

Huma’nas actio’nes non ride’re, non luge’re, ne’que detesta’ri, sed intelli’gere (Lat.) de handelingen der mensen niet te belachen, niet te bejammeren en niet te verafschuwen, maar te begrijpen (Spinoza, Tract. polit. I, 4)

Er is dus bij Van Dale ook iets gebeurd. Dit werd voor mij aanleiding even te kijken wat Van Dale in 1970 nog meer aan Spinozana had in de “Lijst van in het dagelijks leven gangbare termen, uitdrukkingen, zegswijzen en gevleugelde woorden  uit de klassieke en moderne talen”. Ik heb slechts enige steekproeven genomen en gezien dat in de Lijst niet voorkomen: Deus sive natura en amor intellectualis Dei, niet caute, en geen libertas philosophandi. Wel

Be’ne a’gere et laeta’ri (Lat.) weldoen en vrolijk zijn. Maxime van Spinoza (Ethica IV, 73, Schol, naar Pred. 3:1)

Natu’ra natu’rans (Lat.) de uit zichzelf werkende natuur als scheppende kracht; - natu’ra natura’ta, de geschapen natuur. Bij Spinoza in bijzondere opvatting

Sub verbum Sub: - sub spe’cie aeternita’tis, onder de vorm of het gezichtspunt der eeuwigheid (Spinoza, Ethica, 5, 29)

Ook nog even in de gewone woordenlijst gekeken:

spinozis’me, o., leer van Spinoza (1632-’77). spinozist’, m. (-en), volgeling van Spinoza.

En bij spina’zie; - (scherts. zegsw.) ga zo voort mijn zoon en gij zult spinazie eten, grappige aanmoediging; [merk op: geen verwijzing naar Spinoza].