Jacob Moleschott (1822 – 1893) hoort niet thuis in de geschiedenis van het Spinozisme

Dat ik tot heden geen blog had over de 19e eeuwse arts en fysioloog Jacobus Albertus Willebrordus Moleschott, komt simpelweg doordat diens door sommigen aan hem toegeschreven eventuele spinozisme niet aangetoond kan worden.

Wat zijn levensloop betreft volsta ik hier met deze straatplaquette die vorig jaar november in zijn geboorteplaats Den Bosch als hommage is geplaatst [zie verder wikipedia].

In Henri Krop’s Spinoza. Een paradoxale icoon van Nederland, komt zijn naam dan ook alleen maar voor daar Johannes van Vloten zijn Spinoza-boek aan de materialist Moleschott opdroeg. Hij zou Spinoza wel gelezen hebben, maar was vooral een bewonderaar van Hegel (Krop, p. 365). Krop heeft heel goed gezien dat hij Moleschott verder buiten zijn Spinozareceptieboek moest houden. Hoe anders is dat bij Siebe Thissen die in zijn De spinozisten. Wijsgerige beweging n Nederland (1850-107), Moleschott uitgebreid bij deze beweging inlijft. Maar als je de voornaamste bladzijden (p. 87-97) die hij aan hem wijdt (verder valt zijn naam nog vele malen) leest, blijkt hij nergens ook maar iets over Spinoza geschreven te hebben of zich over Spinoza te hebben uitgelaten wat dan door anderen zou zijn genoteerd. We krijgen te lezen (zonder verwijsplaats): “Tijdens depressieve momenten zoekt hij zijn toevlucht tot het lezen van Spinoza’s geschriften.”(p. 94). En dat was het dan. En ja, verder ging hij om met mensen die goed met Spinoza bekend waren, zoals Berthold Auerbach, in wiens huis Moleschott tijdens een salon zijn toekomstige vrouw leerde kennen. Ook bij Thissen lezen we over zijn Hegel-interesse, wiens idealisme zo moeilijk te rijmen leek met zijn eigen materialisme.

Michael John Petry betitelde Moleschott als “een soort Spinoza van de negentiende eeuw,” wat bij Thissen de titel van een paragraaf opleverde (waarbij ‘soort’ wegviel): “Jacob Moleschott: een negentiende eeuwse Spinoza.”

Petry had zich ook al vergist in zijn overtuiging dat de toeschrijving door Van Vloten van Stelkonstige reeckening van den regenboog aan Spinoza terecht was. Dat werkje wordt intussen weer buiten de werken van Spinoza gehouden. Zo kunnen we ook die gelijkstelling van Moleschott met Spinoza ook maar beter vergeten. Dat binnenhalen van Moleschott binnen de beweging der spinozisten door Thissen ging te gemakkelijk. En zo krijg je dat Frans van Gaal hem als "De Bossche Spinoza" wilde eren [PDF]. Goed dus maar dat Henri Krop hem weer uit de receptiegeschiedenis van Spinoza heeft verwijderd.


Wiep van Bunge (li) was aanwezig bij de onthulling op 12 november 2014 in Den Bosch van de plaquette voor Jacob Moleschott. Rechts Frans van Gaal, een van de initiatiefnemers [foto's: Hanna 't Sas voor Brabants Dagblad]

_______________

Laura Meneghello, [MASTER THESIS IN PHILOSOPHY] Jacob Moleschott and the conception of science in the 19th century. Scientific materialism as “totalizing” worldview. Utrecht University,  2009-2010 [PDF] bespreekt Moleschott's monisme: "implicitly or explicitly, Spinoza was clearly the source of inspiration both for Moleschott and Haeckel; indeed, Moleschott conceived of nature as the only divine principle, and of matter and force as two inseparable manifestations of the universal law governing all the existent: life itself was defined in terms of changing forms of matter, as a continuous “metamorphosis of composition”, an “eternal genesis and passing of forms”, an eternal exchange of matter (Stoffwechsel) p. 5-6