Jakob Wasserman (1873 - 1934) werd gewaarschuwd: "wer diese [Spinozas] Bücher lese, werde wahnsinnig"

Siegfried Hessing verzamelde begin '30-iger jaren voor zijn Festschrift zum 300. Geburtstag B. Spinozas "Äusserungen von Persönlichkeiten über Spinoza." Dat deed hij bij Einstein en Freud die hun bijdragen gaven. Dat deed hij ook bij de Duitse schrijver Jakob Wassermann. Die was zo vriendelijk het volgende bij te dragen:

"Spinoza, das ist ja wie ein Stück des Geisteshimmel, unter dem man schafft und wandelt. Der Wirkung ist man sich kaum bewusst, wie weit."

Maar in zijn jonge jaren was hij bang gemaakt voor Spinoza.

Jakob werd geboren in een joods gezin. Zijn vader was speelgoedfabrikant. Hij verloor al op jonge leeftijd z'n moeder. Na z'n lagere schoolperiode deed z'n vader hem in de leer bij een oom in Wenen waar hij zakenman zou worden. Maar hieraan kwam al snel een eind. Hij toonde al vroeg interesse voor literatuur en publiceerde diverse stukken in kleine kranten. Na z'n militaire diensttijd werd hij in Nürnberg verzekeringsbeambte. Ging daarna in 1894 naar München waar hij bij de uitgever Albert Langen werd aangeraden. Drie jaar werd hij redacteur bij het blad Simplicissimus, bij welke gelegenheid hij Thomas Mann, Rainer Maria Rilke en Hugo von Hofmannsthal leerde kennen.

In 1896 bracht hij zijn eerste roman uit: Melusine (in de folklore een vrouwelijke geest van het zoete water in heilige bronnen en rivieren: Wasserfau).

In 1901 trouwde hij met Julie Speyer, van wie hij in 1915 scheidde. Drie jaar later trouwde hij met Marta Karlweis. Vanaf 1906 woonde hij afwisselend in Wenen en in Altaussee in Stiermarken. Hij publiceerde poëzie, essays, romans en korte verhalen.

In 1926 werd hij gekozen in de Pruisische Academie van Beeldende Kunsten. In verband met de Duitse verordeningen inzake Joodse burgers trad hij af in 1933. In hetzelfde jaar werden zijn boeken verboden in Duitsland. De verbranding van zijn boeken heeft hij nog moeten meemaken. In 1934 overleed hij aan Angina pectoris.

Wassermanns belangrijkste werken zouden zijn de romans Caspar Hauser oder die Trägheit des Herzens (1908) en Der Fall Maurizius (1928) en de autobiografie Mein weg als Deutscher und Jude (1921 - op jakob-wasserman.de gedigitaliseerd).

Bang gemaakt voor Spinoza
In Mein weg als Deutscher und Jude beschrijft hij de volgende herinnering uit zijn jeugd:  

"Ich war oft in einem alten Hause Gast bei einem alten Ehepaare; der Mann war ein Gelehrter; im Zimmer stand ein Bücherschrank, hinter dessen Glastüre die Werke Spinozas in zahlreichen Ausgaben eigentümliche Verlockung auf mich ausübten. Als ich eines Tages die Frau bat, mir einen Band zu geben, sagte sie mit sibyllenhafter Düsterkeit, wer diese Bücher lese, werde wahnsinnig. Lange noch behielt der Name Spinoza in meinem Gedächtnis den Klang und Sinn dieser Worte. So ähnlich war es auch mit allem Frohen, Spielmäßigen, Festlichen, das zu mir wollte, zu dem ich wollte. Es wurde abgedrängt, verdächtigt, verfinstert. Lust durfte nicht sein."

"Sein literarisches Hauptanliegen war die Durchsetzung der Werte Toleranz, Gerechtigkeit und Humanität sowie der Einsatz gegen Antisemitismus und die Bedrohung individueller Entfaltungsmöglichkeiten durch ideologische Gruppen jeder Art."

Het zijn tevens de criteria voor de Jakob-Wassermann-Literaturpreis die door zijn geboortestad Fürth jaarlijks wordt verleend [Cf.].

 

 

_______

Jakob Wasserman in de.wikipedia  en nl.wikipedia 

jakob-wassermann.de    Werke op Wikisource

Dirk Niefanger, Gunnar Och, Daniela F. Eisenstein (Hrsg.), Jakob Wassermann. Deutscher, Jude, Literat. Wallstein Verlag, 2007 [books,google - recensie door Klemens Renoldner]

Over Jakob Wasserman in: Evelyn Juers, House of Exile: War, Love and Literature, from Berlin to Los Angeles. Penguin UK, 2011 [bij books.google]

Menno ter Braak, "De persoonlijkheid van Jakob Wassermann"; in: Vaderlandartikelen 1934), oorspr. in: De artikelen over emigrantenliteratuur 1933-1940 [Een In Memoriam - DBNL]