Je kunt niet filosoferen zonder de gevestigde godsdiensten te verstoren

Wat Spinoza in de Vierenvyftigste Brief in De Nagelate Schriften (1677) schrijft, kan ook in een positief geformuleerde stelling worden gegoten  (zoals in de titel van dit blog).

Antwoort op de voorgaande. B.d.S. aan J. Lodov. Fabritius.

"[...]

Wijders overweeg ik, dat ik niet weet binnen welke palen deze vryheit van te Philosopheren ingesloten zal moeten wezen, op dat ik niet zou schijnen de godsdienst, die openlijk vastgestelt is, te willen ontroeren; dewijl de scheuringen niet zo zeer uit een brandende yver tot de Godsdienst spruiten, als wel uit de verscheide hartstochten en driften der menschen, of uit begeerte van tegen te spreken; door 't welk men gewent is alles, hoewel recht en wel gezegt, qualijk te bedieden, en te veröordeelen.

[...]"

Spinoza schreef dit "In 's Gravenhage, de 30. van Maert, 1673" in antwoord op de volgende uitnodiging tot een gewoon hoogleraarschap in Heidelberg:

Drieenvyftigste Brief.
J. Ludov. Fabritius. aan B.d.S.

Zeer vermaarde Heer,

DE deurluchtigste Keurvorst Paltsgraaf, mijn genadigste Heer, heeft aan my bevolen dat ik aan u, tot hier toe wel aan my onbekent, maar aan de deurluchtigste Vorst ten hoogsten aangeprezen, zou schrijven, en verzoeken, of 't u zou gelieven het ampt van gewoon Professor der Philosophie aan te nemen. Men zal zo veel jaargelt, als de gewone Professors heden genieten, aan u betalen. Gy zult nergens een Vorst vinden, die d' uitsteekende vernuften, onder de welken hy u in hoge achting heeft, meer gunst toedraagt. Gy zult zeer grote vryheit van te Philosopheren hebben, die gy, gelijk hy gelooft, niet zult misbruiken om de Godsdienst, die opentlijk vastgestelt is, t' ontroeren. Ik heb niet konnen nalaten het bevel van deze zeer wijze Vorst te gehoorzamen. En dieshalven verzoek ik zeer ernstiglijk aan u, dat gy op het spoedigste aan my aantwoord, en uw antwoort aan my in 's Gravenhage, aan de Resident van de deurluchtigste Keurvorst, de Heer Grotius, of aan de Heer Gilles van der Hek doet bestellen, op dat de zelfde in 't briefpakje, 't welk gemenelijk naar dit Hof gezonden word, aan my behandigt mag worden, of dat gy enige andere middel, die gy daar toe de bequaamste acht, moogt gebruiken. Ik voeg 'er noch dit by, dat gy, zo gy hier koomt, een leven, dat voor een Philosooph waerdig is, met vermaak zult leven, 't en zy 'er, tegen onze hoop en gevoelen, andere dingen toevallen. Vaar wel, en zy gegroet van

Uw toegenege

J. Ludov. Fabritius,

Professor van d' Academie te Heidelberg, en Raatsheer van de Heer Paltsgraaf.

Te Heidelberg, de 16. van Febr. 1673.

[van DBNL]

Reacties

Stan,
1. Nadler schrijft dat Fabritius, die decaan was van de theologische faculteit van Heidelberg, een dubbelhartige positie innam met zijn schrijven, namens de keurvorst, aan Spinoza. De keurvorst kende alleen Spinoza's werk over Descartes, de PPC, maar niet de brisante TTP die in 1670 verschenen was, en die zoveel reuring veroorzaakte had. in theologenland e.o. Fabritius kende beide werken, had zich in 1671 al zeer negatief uitgelaten nover de TTP, maar liet de keurvorst in onkunde toen hij van hem de opdracht kreeg om aan Spinoza de biedingsbrief te doen. Een klassiek voorbeeld van iemand er in laten luizen lijkt mij.
2. De actualiteit van Spinoza's redenen voor de afwijzing liggen voor de hand bij het bizarre Wilders-proces. Ik denk dat Agnes Kant het bij Pauw & Witteman mooi samenvatte: 'de discussie over de godsdienst moet op straat gevoerd worden, in de kroeg, de sociëteit en de politiek, maar zij dient op één plaats niet gevoerd te worden: in de rechtzaal'.

Adrie,
Het vileine van Fabritius zat hem al in de tegenspraak van aanspreken met "Zeer vermaarde Heer" (Celeberrime Vir) en dan dat "aan u, tot hier toe wel aan my onbekent" (ad Te, mihi quidem hucusque ignotum). Dat zal Spinoza goed hebben aangevoeld.

Ik weet niet of die samenvatting van Agnes Kant wel zo pregnant was. In de rechtzaal wordt geen "discussie over de godsdienst" gevoerd, maar wordt getoetst of Wilders, discrimineerde, haat zaaide en tot gevaarlijke daden opriep. Dat hoort daar thuis. De rechtzaal is de juiste plek waar de staat dat onderzoekt, niet in het torentje of de Tweede Kamer.

Stan,
1. Wat je in het tweede deel van je reactie zegt is nu juist mijn punt: elke mening die openbaar verkondigd wordt, komt niet terecht is een sponsig absorberend bed dat de samenleving heet, maar in een veld van meningen. De één juicht haar toe en roept bravo, de ander vindt haar discriminerend, de derde haatzaaiend en de vierde ziet er een oproep in tot het doen van gevaarlijke daden. Een voorbeeld: in de 70er en 80er jaren woonde er bij ons in de buurt een boerenvrouwtje die bij het zien van de kop van Joop den Uyl op TV zo razend werd dat ze schuimbekkend haar vuisten naar hem balde. Voor haar was Joop haarzaaier en discrimineerder etc. Moest Joop nu terwille van zijn haatzaaiende kop niet meer op TV komen? Nee toch zeker. Haat zaaien etc. zijn volslagen ombruikbare begrippen voor een vrije samenleving. Ik heb ooit in een krant een serie columns gepubliceerd, een soort praktijkperikelen. Tot mijn verbazing kreeg ik daarop de meest diverse reacties. Voorbeelden: in een stukje over veroudering, meldde een man dat hij er een tweedeling in Europa in meende te herkennen, de scheidslijn liep van Wales via Walcheren naar Wallis in Zwitserland. In een stukje over kanker waarin een collega een kale kop kreeg, schreef een lezer dat ik een schoft was en zegde hij zijn abonnement op. In een stukje over een bochelman citeerde ik een gedicht van Elsschot, en kreeg ik een kwaaie brief van een vrouw die mij namens alle bochelaars de wacht aanzegde, etc.
2. Als er ergens een volledige vrijheid van meningsuiting dient te zijn dan is het wel in het parlement en voor politici.
3. Als er één haatzaaiende instantie is anno 2010, dan is het wel het Hof in A'dam. Ik heb overigens de indruk dat zijn leden langzaamaan het rampzalige van hun ramkoers in beginnen te zien.
Conclusies:
1. Elke in het openbaar verkondigde opinie is potentieel haatzaaiend. Ze kan in een andere context geciteerd worden en een geheel andere betekenis krijgen (Derrida), en, als ze dat niet was, alsnog haatzaaiend worden. Een vrije samenleviung wordt alleen in stand gehouden door vrije mensen die vrij hun mening kunnen en willen verkondigen. Dat je daarmee haat zaait is daarvan een onvermijdelijk nevenverschijnsel.
2. Stan, je weet niet half hoeveel haat je zaait met je blog.

Tja, wat is haat zaaien... (haat zaaiend zijn de anderen) en waar leidt het toe...

Ik denk aan Spinoza´s 20e hoofdstuk van de TTP, waarin hij verwees naar woorden die als daden kunnen zijn en die bijvoorbeeld oproepen tot ongehoorzaamheid aan de wet, waarmee de grens van vrijheid van meningsuiting wordt overschreden - de grens van de tolerantie.

Tja... "Een vrije samenleving wordt alleen in stand gehouden door vrije mensen die vrij hun mening kunnen en willen verkondigen." Eens.
"Dat je daarmee haat zaait is daarvan een onvermijdelijk nevenverschijnsel." Niet eens. In een vrije samenleving, in stand gehouden door VRIJE MENSEN, wordt geen haat gezaaid.
Waar - gezien de reactie van de menigte - haat gezaaid kan worden, is eenvoudigweg geen vrije samenleving.
Ook Habermas kon het zo fraai zeggen in zijn Theorie des kommunikativen Handelns: machtsfreie Diskurs usw.
Zo'n samenleving streven sommigen (naar vrijheid strevende mensen) na, maar zo'n samenleving hébben we niet.

Het OM vroeg de rechtbank om Wilders van de beschuldiging van haat zaaien vrij te spreken (en later van alle aanklachten). De Wilders bij wie het allemaal zeven jaar geleden begon. Hij was toen nog kamerlid van de VVD en vroeg in de Tweede Kamer om sluiting van "moskeeën waarin haat werd gezaaid". Van die tijd dateert zijn ommuurde beveiliging waarbinnen hij sindsdien zijn vrijheid mag beleven. In die positie is blijkbaar geen machtsfreie Diskurs mogelijk. Sinds hij eenmaal die beschermwallen om zich en zijn "vrijheid" heen had, werden zijn sneren richting de islam én moslims en zijn grove taal tegen iedereen die het niet met hem eens is, almaar erger, onbeschofter en Wilder - en toen schiep hij zijn eenmanspartij, de PVV en zag dat hij succes had.

Als dit de zeven vette Wildersjaren waren vol - kennelijk toegestaan - zaaien van haat, wat hebben we dan geoogst voor de komende zeven wellicht magere Wildersjaren?

Ik geef nog gewoon een mening. Een mening met haat.
Ja, ik zie nu in hoeveel haat ik zaai met mijn blog!

Stan,
1. Spinoza bedoelt in de TTP met een vrije samenleving niet de vrije mens van de Ethica. Wie volgens de rede leeft kan niet haatzaaien, maar heeft ook staat en samenleving niet nodig. De vrije samenleving van de TTP is de samenleving waar de vrijheid van meningsuiting heerst. Mijn stelling is dat elke mening die geventileerd wordt tot verschil van mening leidt, en potentieel haatzaaiend is.
2. Dat de Tweede Kamer de taal en de sfeer van de herensociëteit ademt en daarmee eerder toedekkend dan openleggend is, is een anachronisme. Dat woorden als 'knettergek' daar al opzien baren en tot correcties van de voorzitter leiden, slaat mij als toeschouwer met stomheid. Zie en luister je wel eens naar het Nederlandse cabaret? Als er een groep is die heeft bijgedragen tot de straattaal als standaard-omgangstaal zijn het Youp tot Lenette wel.

Adrie,
Meestal geniet ik van je intelligente interventies, maar nu ga je een beetje te ver. Ook vrije mensen hebben een samenleving (andere mensen met wie ze leven) nodig. In de TIE verwijst Spinoza al naar de vreugde die we ondervinden door het goede dat we ontdekken met anderen te delen. In de Ethica staan weet ik niet hoeveel plaatsen, waarin hij naar andere mensen verwijst (waarbij we moeten bedenken dat iedereen alleen naar vrijheid en deugdzaamheid kan streven, die echter nooit voor 100% kan bereiken). Ik sla willekeurig deel 4 van de Ethica open, omdat ik weet dat ik daar moet zijn en stuit op stelling 37: "Het goed dat een ieder die de deugd zoekt, nastreeft, verlangt hij ook voor de andedre mensen, en dit des te meer naarmate hij God beter kent." Ik verwijs verder naar bewijs en 'ander bewijs en de scholia en hoeft niet verder te zoeken.
Ook wie volgens de rede leeft heeft de samenleving nodig (om het geluk mee te delen en die een beetje op te voeden). QED

Wordt wat jou betreft de straattaal als standaard-omgangstaal de norm? Niet meer het streven te leven volgens de rede?
Op Youp van 't Hek ben ik al jarenlang uitgekeken en de naam Lenette zegt me niets, maar als ze op tv komt heb ik haar vast wel gezien. Haal je die als voorbeelden aan van naar de - tegenwoordige - rede levende mensen?

Stan,
1. Spinoza maakt onderscheid tussen 1. alleen maar rationeel levende mensen - die staat en samenleving niet nodig hebben, omdat ze van nature elkaars gezelschap zoeken - en 2. de rationeel levende mens temidden van de zee van niet-rationeel levende mensen. Deze heeft wel degelijk staat en samenleving nodig, en zal zelfs uit lijfsbehoud niet-rationele wetten van de staat verdragen. Als hij in deze samenleving een mening poneert - en dat is de samenleving waarin jij en ik leven Stan - dan valt deze mening in een baaierd van meningen, die al of niet rationeel zijn, en weet hij een ding zeker: er zijn een aantal mensen die hem om zijn mening haten. Moeten ik en jij nu hierom onze opvattingen matigen, of er het zwijgen toe doen? In de orthodox-protestantse en katholieke pockets die er in dit land over zijn worden jij en ik gehaat, bij orthodoxe islamieten zal het niet anders zijn. Jouw blog is potentieel explosief materiaal.
2. Voor de taal geldt dat zowel Einstein en de oude juffrouw in het knopemwinkeltje er gebruik van maken. Je kan proberen je er aan te onttrekken, maar dat heeft rare gevolgen. Toen Japan in 1945 capituleerde sprak de keizer voor het eerst het Japanse volk via de radio toe. Hij deed dat in het 11e eeuwse Japans, want dat was de taal aan het keizerlijk hof. Niemand verstond hem, zijn toespraak moest daarna vertaald worden. Hetzelfde geldt trouwens voor de koran, die ook alleen door de geleerde imams gelezen kan worden, omdat hedendaagse Arabisch-sprekenden er niets meer van begrijpen. Zou je wensen dat de Tweede Kamer ook die kant opgaat Stan?