Johannes [Nicolaüs] Colerus, oorspr. Köhler (1647 – 1707)

           

De biografie die Colerus over Spinoza schreef is te vinden in het Engels, het Duits, het Frans, maar in het Nederlands, de taal waarin hij het schreef, is het niet te vinden. Waarom is het nooit eens herdrukt? [Opmerking dd 23 februari 2011: zie dit blog, waarin gemeld wordt dat de levensbeschrijving op internet is gebracht!]

“Hij studeerde in de godgeleerdheid te Giessen, Worms en Straatsburg, en werd predikant te Mühlheim a/d Ruhr in 1671. In 1679 was hij eenige maanden luthersch predikant te Weesp, sedert 5 Nov. 1679 te Amsterdam. Met zijne ambtgenooten van Born en Vos bestreed hij den vrijzinnigen Theodorus Dominicus, wiens beroep zij evenwel niet konden keeren. In dien strijd schreef hij: Gottes Heyligh Recht zu der Erbstraffen, vertaald als: Gods heilig regt tot d'erfstraffen (1684). Te midden van twisten in de gemeente over den ban en de ontzegging van toetreding tot het Avondmaal vertrok hij zonder zelfs afscheid te nemen naar 's Gravenhage, waar hij 18 Oct. 1693 zijn intrede deed en bleef tot zijn dood. Mede door zijn toedoen scheidde zijne gemeente zich af van de Fraterniteit en is de ‘Haagsche Unie’ opgericht. Hij verdedigde de eer, doch verwierp de stellingen van Spinoza. De lijkrede op hem is gehouden door Johannes Spitsius en verscheen als: Eer en gedachtenis columne .... (1707), waarachter een gedicht van zijn neef Johannes Christophorus Colerus (zie ald.): De Luthersche Gemeente tot Zaandam in den rouw.

VoorkantHij schreef over Spinoza: De waarachtige verrijzenis Jesu Christi uit den dooden, tegen B. de Spinoza en zijne aanhangeren verdeedigt .... op Paaschdag 1704. Beneffens een naaukeurige levensbeschrijving van deezen beruchten wijsgeer (Amst. 1705). Van deze levensbeschrijving verscheen eene uitgave, bezorgd door M.F.A.G. Campbell ('s Gravenhage 1880). Een duitsche vertaling bezorgde W. Kahler (Lemgo 1843); een fransche verscheen te 's Gravenhage in 1706 en is overgenomen in Réfutation des erreurs de Benoit de Spinosa .... avec la vie de Spinosa, écrite par mr. Jean Colerus .... (Brux. 1731). De fransche vertaling is wederom in het duitsch overgezet als: Jean Colerus, Spinosa's Leben aus den Schriften dieses verrufenen Weltweisen .... (Frankf. u. Leipz. 1733).

Aldus Knipscheer in het Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek [NNBW]

Lezen we verder wat K.O. Meisma in Spinoza en zijn Kring [Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage, 1896] over Ds. Johannes Colerus meldt [archive.org]:

Colerus of Kohler werd den 5 den Januari 1647 te Dusseldorf geboren; na voleindigde studie werd hij eerst predikant bij de Luthersche gemeente te Mülheim , van waar men hem in 1678 naar Weesp beriep: enkele maanden later (15 Sept. 1679) verwisselde hij die standplaats met Amsterdam. Betrokken in de kerkelijke twisten van de Luthersche gemeente , toonde Colerus zich zeer eigenzinnig en hardnekkig, zoodat het eene uitkomst voor hem was , toen hij , in 1693 naar den Haag beroepen werd. Daar vestigde hij zich , in October van dat jaar, met vrouw en kroost in eene woning op de „Stille Veerkade" (tegenwoordig N° 12) „vroeger bewoond door de weduwe van den advocaat Willem van der Werve, 1) bij welke Spinoza een tijd lang in den kost geweest was. Het feit, dat Colerus' studeerkamer eens den grooten wijsgeer tot hetzelfde doel had gediend; dat onze predikant onder de leden zijner gemeente ook Van der Spyck aantrof, die veel van Spinoza wist en vertellen kon , gaf hem aanleiding tot het schrijven zijner beroemde biografie.

Manfred Walther, Carl Gebhardt: Spinoza: Lebensbeschreibungen und Dokumente. Meiner Verlag, 1998Daar de weduwe Van der Werve , zooals bekend is , bij Colerus' aankomst in den Haag reeds lang gestorven was, moest hij hoofdzakelijk bij den schilder Van der Spyck terecht komen, wilde hij nauwkeuriger kennis betreffende den Joodschen brillenslijper verkrijgen. Ieder zal toegeven dat Van der Spyck en zijne echtgenoote menschen waren, wier goede trouw en waarheidszin boven alle verdenking staat; maar toch blijven hier eenige feiten te gedenken , waarmede men rekening te houden heeft.

Gunstens 16 , misschien zelfs 25 jaren waren sedert Spinoza's dood voorbij gegaan, vóór Colerus op de gedachte kwam, het leven van den wijsgeer te beschrijven. De Van der Spyck's echter waren slechts getuige geweest van Spinoza's doen en laten , zoolang hij in den Haag had gewoond. Over zijn vroeger leven mogen zij af en toe iets opgevangen hebben uit zijn eigen mond: doch slechts zelden wordt hetgeen men 20 of 25 jaren geleden toevallig hoorde, wederverteld met de gewenschte nauwkeurigheid. Het is dan ook iederen Spinoza- vorscher bekend, hoe gebrekkig en onbetrouwbaar het weinige is , dat de goede Colerus over Spinoza's jeugd en jongelingsjaren, ja tot aan het jaar 1671 toe , wist op te teekenen. Dat hij Spinoza's ouders niet eens bij name kende; dat hij hem in zijn vroegste jeugd Latijn, en eerst daarna de Joodsche theologie bestudeeren laat, en desniettegenstaande vertelt, dat de — zeven jaren jongere — Dirck Kerckrinck zijn medescholier bij Van den Enden geweest is; dat hij den jongen wijsgeer eene verliefdheid toedicht op Van den Enden's dochter, hoewel het meisje nauwelijks twaalf jaren telde , toen Spinoza — ten minste naar Colerus' voorstelling — de stad verliet ; dat hij Spinoza's verblijf te Rijnsburg, zijn verhuizen naar Voorburg op geheel verkeerde tijdstippen stelt , die verre afwijken van de werkelijke, ons in 's meesters briefwisseling bewaard gebleven; dat hij eindelijk den naam van juffrouw Van der Werve als „Van Velen" misschrijft en in drie of vier bladzijden (in 12°) alles vermeldt, wat hem uit de jaren 1632 — 71 betreffende Spinoza bekend geworden was : bewijst , dat zijne berichten betreffende de genoemde jaren hoogst gebrekkig en onvoldoende waren, dat hem zelven geen duidelijk beeld van Spinoza's leven voor oogen stond.

Slechts het , om zoo te zeggen Haagsche deel zijner biografie verdient onbepaald vertrouwen, en dit laatste des te meer, wijl 't geen hij meedeelt over 's wijsgeers leven bij Van der Spyck geheel klopt met de mededeelingen van Sebastiaan Kortholt, hoewel hij diens Praefatio slechts uit enkele aanhalingen bij P. Bayle schijnt te kennen. Men moet echter in 't oog houden, dat Colerus niet de biografische schets uit de Praefatio der Opera posthuma, maar het tamelijk verwarde opstel van Bayle aan zijn eigen levensbeeld van Spinoza ten grondslag legde.
Met Paschen 1704 sprak de Luthersche predikant zijne rede over „De waarachtige Verrijzenis Jesu Christi uit den dooden, tegen B. de Spinoza en zijne Aanhangers verdedigd" voor zijne gemeenteleden uit, en zond haar, tegelijk met zijne levensbeschrijving van den denker, in 1705 bij den boekhandelaar J. Lindenberg te Amsterdam in het licht. In het volgende jaar publiceerde de Haagsche uitgever T. Johnson de bekende Fransche vertaling der biografie, welke, daar Colerus de Fransche taal niet machtig was 2), door een ander moet bewerkt zijn. Colerus stierf op den 19 den Juli 1707 en werd te Rijswijk, aan den ingang der kerk begraven, waar nog zijn grafsteen te vinden is. 3) 
 
1) Zelf schrijft hij verkeerdelijk «Van Velen».
2) Colerus, Leven van Spinosa. Herdruk 1880, bl. 69.
3) Een «lijkklacht» over zijn «droevig afsterven» bij Jan van Gysen, (dicbt-)werken, II blz. 98. (Amst. 1708.)

 

Reacties

Stan, te oordelen naar jouw zucht om een herdruk van Colerus' biografie, moet ik wel te benijden zijn door in de luxe positie te verkeren over twee exemplaren daarvan te bezitten.

Op de eerste plaats heb ik een gecopieerde versie van boven-vernoemde uitgave: een vijftigtal pagina's uitvergroot tot A4-formaat. Goed leesbaar. Ik moet nog even bekijken hoe en of deze te verspreiden is en of die te digitaliseren is.

Op de tweede plaats, en dat is voor de echte liefhebber interes-santer verwijs ik naar een boek van Freudenthal. Daarin zijn meerder biografieën opgenomen o.a.
1) Lucas - La vie de monsieur Benoit de Spinosa (Franstalig in zo'n 25 pagina's). Lucas' biografie moet betrouwbaarder zijn dan die van Colerus, is vermoedelijk geschreven voor 1688 (cf Meinsma). Lucas zou in dezelfde kamer bij weduwe v/d Werve aan de Stille Veerkade gewoond hebben als Spinoza.
2) P. Bayle's artikel over Spinoza in zijn Dictionaire historique et critique (Franstalig en zo'n 5 pagina's)
3) Colerus' biografie in het Nederlands en in het Duits. Volledige versie
4) Monnikhoff's levensbeschrijving in het Nederlands en in het Duits (zo 'n 5 pagina's).
Maar wat het boek interessant maakt zijn de correcties, aanvul-lingen en onderlinge vergelijkingen die Freudenthal (achteraf) heeft aangebracht. M.b.t. de biografie van Colerus behelst dit zo 'n 10 pagina's (in het Duits).

Verder bevat het boek nog een hele serie amtliche und nicht-amtliche Quellenschriften.

Bron:
Jacob Freudenthal - Die Lebensgeschichte Spinoza's: In Quellenschriften, Urkunden Und Nichtamtlichen Nachrichten (1899).
Kessinger Pub Co (März 2010) - Gebundene Ausgabe.
ISBN 978 - 1160943703.

Het betreft hier een ingekorte versie met nog altijd zo'n 300 pagi-na's van Freudenthals volledig werk over Spinoza. Het is vorig jaar uitgekomen en ik heb het in Duitsland via een Duits verzendhuis gekocht voor rond de 35 euro. Er is ook een goedkopere paperback uitgave.

Arno, dank voor je reactie.
Het ging mij om de beschikbaarheid van de oorspronkelijke Nederlandse tekst. Hier lijkt me een mooie taak voor jou en mij weggelegd om die naar internet te brengen. Laten we maar niet wachten tot de KB of de DBNL het een keer doen.
Ik zou zeggen: aan de slag!