Kuitert: “afkicken van geloof als waarheid en open staan voor geloof als verbeelding” – alsof Spinoza eindelijk antwoord krijgt…

Sinds enige dagen ligt er weer een boek van de zich nog altijd als gereformeerd theoloog beschouwende Harry Kuitert: Alles behalve kennis. Afkicken van de godgeleerdheid en opnieuw beginnen.

In dat boek betoogt de theoloog - zoals Willem Schoonen, hoofdredacteur van Trouw, samenvat - onder meer dat de kerk nog een functie kan hebben als ontwenningskliniek voor de ‘ex-verslaafde gelovige’’ (let op: niet de verslaafde ex-gelovige). In die kliniek kunnen mensen afkicken van geloof als waarheid en open komen te staan voor geloof als verbeelding, aldus Kuitert (vet van SV).

Het is alsof er eindelijk is geluisterd naar het pleidooi voor een boedelscheiding tussen filosofie/wetenschap en theologie (n.l. tussen waarheid-zoeken en gehoorzaamheid-bevorderen - ofwel tussen kennis en verbeelding), zoals Spinoza in zijn Tractatus theologico-politicus deed.

Een week geleden publiceerde Trouw een hoofdstuk uit Kuiterts boek. Dat bracht weer weinig instemmende en vooral felle reacties, die neerkwamen op: eerst bracht Kuitert het geloof naar de vuilnisbelt en nu breekt hij ook nog eens de kerk af! Hij zou geen theoloog meer genoemd moeten worden, maar eerder een mytholoog, of hooguit een godsdienstwetenschapper, die het geloof bestudeert als een fenomeen dat anderen beroert.

Afgelopen dinsdag bracht de krant vier jonge theologen van verschillende gezindten aan het woord. En daaruit bleek een groot verschil tussen generaties theologen: voor de jongeren had de theologie van Kuitert volstrekt geen betekenis meer. Reacties als: “Die afrekentheologie, dat hoeven we niet meer.” En: “Onze generatie gaat niet de barricades op. Wij proberen juist weer op te bouwen wat door hem omver gegooid is.” En, meest opvallend: hij was nauwelijks of niet door de jongere theologen gelezen. Ook die uitspraken leverde weer keiharde reacties op. “Stuitend, die zelfingenomen wijze waarop een stelletje godgeleerde leeghoofden menen het passé over een theoloog van het formaat van Kuitert te mogen uitspreken”, schreef een lezer.

Willem Schoonen concludeert dan: “Geloof en theologie zijn tijdgebonden. Het lijkt me geen belediging en geen verwijt om te stellen dat de theologie van Kuitert mede is bepaald door de kerk en de religieuze omgeving waarin hij opgroeide. De theologen die dinsdag aan het woord kwamen, zijn opgegroeid en intellectueel gevormd in een andere tijd. Een tijd waarin alles al overboord was […] en er niet tegen dogma’s gestreden hoefde te worden.”

Zou 't? Of hijsen conservatieve jonge theologen die het accent op spiritualiteit zeggen te leggen, iets van oude gods-"kennis" weer aan boord? En negeren ze daarom kritische visies om de verbeelding alle ruimte te geven? Schreef Spinoza niet in het 14e hoofdstuk (§ 8) van de TTP:  "Er mogen best zeer vele onder [de vrome leerstellingen] zijn die zelfs geen schijn van waarheid bevatten, als degene die ze aanvaardt maar niet weet dat ze onwaar zijn; anders zou hij noodzakelijkerwijs opstandig worden." 

Wie niet opstandig wil worden, sluit het best zijn ogen voor kritische visies als die van Kuitert.