Mijmeringen bij de lotgevallen van een exemplaar van K. O. Meinsma’s Spinoza en zijn kring

Eén van de bij archive.org gedigitaliseerde exemplaren van Spinoza en zijn Kring: historisch-kritische Studiën over Hollandsche Vrijgeesten door Meinsma, K. O. (Koenraad Oege; 1865-1929) heeft op het titelblad bovenaan een etiketje “present-exemplaar van den schrijver,” en onderaan een rood stempel “Bibliothek zur Erforschung der Judenfrage Frankfurt a. M.”. Het is gedigitaliseerd vanuit de - Robarts Library van de University of Toronto, waar het zich dus momenteel zal bevinden. [Zie ook het PDF ervan op internet gebracht door die universiteit]

 

Meinsma zal het presentexemplaar kort na verschijnen in 1896 hebben verzonden. Uiteraard niet naar de Bibliothek van het Institut zur Erforschung der Judenfrage, want die bestond nog niet, werd “zwischen 1939 und 1945 eine parteipolitische Einrichtung der NSDAP, die 1941 offiziell als die erste Außenstelle der „Hohen Schule“ des Parteiideologen Alfred Rosenberg an der Bockenheimer Landstraße 68/70 in Frankfurt am Main eröffnet wurde.” [Cf. wiki en cf.]

Als eerste, vóórdat het grote roven door de „Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg“ van Europese archieven en bibliotheken (waaronder de Spinoza-bibliotheek in Rijnsburg) begon, werd de Frankfurter Judaica- und Hebraica-Sammlung verworven en naar de Bibliothek van het Institut zur Erforschung der Judenfrage overgebracht.

Dan raak ik even het spoor bijster, want er is enerzijds sprake van de Stadbibliothek Frankfurt die deze bibliotheek bevatte en met wie de oprichters van het Institut zur Erforschung der Judenfrage onderhandelden over de koop van die bibliotheek. Daarover is te lezen in “Denkschrift vom 16. Oktober 1937 über die Errichting der grösten europaischen Bibliothek zur Judenfrage in München,” [in: Götz Aly, Wolf Gruner (Hrsg.), Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden durch das nationalsozialistische Deutschland, 1933-1945: Deutsches Reich, 1933-1937. Oldenbourg Verlag, 2008 – books.google] We lezen daar: nadat de initiatiefnemers van Rudolf Heß persoonlijk toestemming hadden gekregen, wendde men zich “mit Empfehlungen des bayer. Ministerpräsidenten und des Münchener Oberbürgermeisters Fiehler direkt an Hitler. Nach Hitlers Zustimmung wies Anfang 1938 der Chef der Reichskanzlei das RFM an, 130 000 RM zur Beschaffung von Büchern für die Münchener Bibliothek zur Judenfrage zu bewilligen.” Daarmee werd voor een veel te laag bedrag (eerder was de waarde op meerdere honderdduizenden RM getaxeerd) die bibliotheek met Judaica en Hebraica gekocht.

Daarnaast is op andere plaatsen sprake van de “Judaica-Sammlung der Universitätsbibliothek Frankfurt am Main” die aan het eind van de 19e eeuw ontstond door giften die bijeengebracht werden door joden in Frankfurt. Ihr langjähriger Leiter, Prof. Dr. Aron Freimann, baute sie bis 1933 zur umfangreichsten und bedeutendsten Spezialsammlung des europäischen Kontinents aus. Die Sammlung mit ihren ca. 15.000 Titeln ist in einem Katalog verzeichnet und umfasst die gesamte historische Literatur zur Wissenschaft des Judentums bis 1932.” [Cf.]

Het zal toch niet zo geweest zijn dat de Frankfurter joden twee van die bibliotheken hielpen ontwikkelen? Een stads- en een universiteitsbibliotheek? Tot uit de titel van dit boek blijkt, dat het om één en dezelfde bibliotheek ging:

Rachel Heuberger, Bibliothek des Judentums. Die Hebraica- und Judaica-Sammlung der Stadt- und Universitätsbibliothek Frankfurt am Main - Entstehung, Geschichte und heutige Aufgaben.  Frankfurt am Main: Klostermann 1996. [cf.]

Het betreffende presentexemplaar zal dus door of namens Meinsma toegezonden zijn naar deze bibliotheek.

Er is een reconstructie-project
Infolge des Dritten Reichs und des Zweiten Weltkriegs ist die Freimann-Sammlung in der Frankfurter Universitätsbibliothek nicht mehr vollständig vorhanden. Ziel des Projekts ist die Erfassung der in alle Welt verstreuten Werke der ehemaligen Sammlung, ihre Digitalisierung und virtuelle Rekonstruktion in der Datenbank. Als "Virtuelle Judaica-Sammlung" steht sie weltweit für jeden Internetbenutzer zur Verfügung und bietet verschiedene Suchmöglichkeiten an. [
cf. . en Cf. Über die Judaica Frankfurt].

Aanvankelijk meende ik dat dat Spinoza-boek van Meinsma weer terug zou moeten naar die bibliotheek waar Meinsma het oorspronkelijk voor bedoeld had. Maar doordat het later geen onderdeel van roof, maar van koop werd, kan van de huidige eigenaar, afhankelijk van hoe die er weer aan is gekomen, niet worden verwacht dat het weer terug wordt gegeven aan die grote Bibliothek des Judentums.

Maar is het niet aardig om te zien dat K.O. Meinsma toen eind 19e eeuw die speciale Hebraica- und Judaica-Sammlung der Stadt- und Universitätsbibliothek Frankfurt am Main werd opgericht, meteen wist dat zijn  boek over Spinoza en zijn Kring daarin thuis hoorde?