Naturalisme én teleologie in Spinoza's filosofie!

Hoe vaak heb ik hier in blogs niet gewezen op een paradox die je als lezer van de Ethica ervaart. Hoe kan een ethiek samengaan met een deterministisch bepaalde loop der dingen?
In een
blog van 19 februari 2012 omschreef ik dat kort aldus: Het raadsel van samengaan van determinisme en ethiek...
Ikzelf zie als het grootste raadsel dat ik al vaker op dit weblog aan de orde heb gesteld en meestal als ‘paradox’ omschrijf: hoe is met elkaar te rijmen dat een filosoof die uitgaat van volstrekt determinisme een ethiek brengt, waarin van ruimte voor de mogelijkheid tot verandering (beïnvloeding) wordt uitgegaan. Onlangs zag ik dat Herman De Dijn hierover in 1985 schreef: “The compatibility of determinism and moral attitudes”.

En eerder, in het blog van 3 december 2009, daagde ik Manon Schotman uit om haar scriptie te schrijven “over wat voor sommigen dé paradox is bij Spinoza: hoe is het mogelijk dat wij, zonder een substantieel ik, zonder een echt centrum van actie te zijn met een vrije wil, toch de mogelijkheid hebben om ons bestaan te sturen en richting te geven, tóch door naar kennis te streven de regie in handen kunnen nemen van een gelukkiger bestaan dat uitmondt in een amor Dei intellectualis.”

Ja, hoe is het toch mogelijk dat een filosoof met een naturalistische metafysica waarin alles, ook de mens, volledig causaal gedetermineerd is (zodat er geen enkel zicht lijkt te zijn op enig zelfstandig-subject-zijn), dan tóch een Ethiek ontwikkelt op het streven naar zelfbehoud van elk ding (de conatus). Hoe laat zich de aanname van een causaal bepaalde natuur rijmen met het teleologische idee dat mensen doelgericht handelen? Hoe kan men een metafysisch onzelfstandig wezen überhaupt op hemzelf betrokken doelen toeschrijven?

Dit probleem gaat opgelost worden!

Dr. Martin Lenz (1970*) leidt de research groep “Transformations of Mind. Philosophical Psychology from 1500 to 1750” aan de Humboldt University te Berlijn, maar is tevens werkzaam aan de Universiteit Groningen. Hij heeft gelden kunnen aantrekken bij de Fritz Thyssen Stiftung waarmee in Groningen een postdoc kan worden aangesteld die mee zal werken aan Lenz' toch wel bijzondere onderzoeksopzet. Tot eind november kunnen kandidaten hiervoor zich bij hem melden aan de Filosofie Faculteit van de Universiteit van Groningen. Het accent ligt op onderzoek naar de conatus.  

Tegenover degenen die alleen maar Spinoza’s uitdrukkelijke teleologiekritiek zien en derhalve in de natuur geen enkele mogelijkheid zien voor zelfs maar een spatje doelgerichtheid, zijn er ook Spinoza-uitleggers (w.o. meen ik Don Garrett en Martin Lin) die hem zo lezen dat hij met name in het conatusbegrip toch minstens impliciet iets van teleologie aanneemt.

Beide benaderingen echter gaan er daarbij vanuit dat een mechanistisch natuurbegrip en teleologie elkaar wederzijds uitsluiten. Voor Martin Lenz is het nog maar de vraag of die (schijnbare) tegenstrijdigheid of inconsistentie er werkelijk is en of er tussen beide een werkelijk onoplosbaar conflict bestaat. Het gaat er dus maar om hoe de conatus, dat streven naar zelfbehoud, verstaan dient te worden. Lenz gaat zover, dat hij de these aanhangt dat in Spinoza’s metafysica al de aanzet te vinden moet zijn van een immanente natuurlijke teleologie die daaruit te voorschijn te halen moet zijn. Hij wil aantonen dat teleologie niet pas in beeld komt bij de vraag naar de motivatie van het menselijk handelen, maar al gefundeerd is in Spinoza’s metafysische premissen. Hij wil het samengaan van naturalisme én teleologie vanuit Spinoza’s teksten zowel historisch als systematisch reconstrueren en daarbij de blik gericht houden op zowel metafysische, psychologische als ethische kwesties.

Het lijkt me spannend (en ik betwijfel zeer dat een doelgerichtheid hoe miniem ook überhaupt in Spinoza's natuurconcept aangetoond zal kunnen worden). Opmerkelijk vind ik het wel dat ik in de publicaties van Lenz nog niets over Spinoza heb kunnen ontdekken. Z’n dissertatie ging over William of Ockham (2003) en z’n Habilitationsschrift over Locke (2008) en z’n verdere publicaties zijn sterk mediaevistisch (en Locke) georiënteerd. Het lijkt dus dat Spinoza misschien wel terra nova voor hem is. We wachten af.

___________________

Info o.a. van de website van de Fritz Thyssen Stiftung

*) Dr. Martin Lenz studied in Bochum, Budapest and Hull (PhD in 2001 in Bochum). As a fellow of the Emmy Noether Programme (German Research Foundation), he became a Senior Member of Wolfson College and was Visiting Scholar at the University of Cambridge (2002-2004). From 2004, he was Research Associate at Free University Berlin, from 2006 at Humboldt University (Habilitation in 2009). From 2009 to 2010, he was Visiting Professor of Theoretical Philosophy at Tübingen University. He is the author of Mentale Sätze. Wilhelm von Ockhams Thesen zur Sprachlichkeit des Denkens (2003) and Lockes Sprachkonzeption (2010) and many articles on medieval and early modern philosophy. [Van hier]

                                            * * *

Aanvulling 28 oktober 2012

Het lijkt me wel nuttig hier te wijzen op het hoofdstuk van

Dan Garrett, “Teleology in Spinoza and the Early Modern Rationalists”, in: Rocco J. Gennaro and Charles Huenemann (Eds.)New Essays on the Rationalists (New York: Oxford University Press, 1999), pp. 310-335

"This chapter seeks to establish (1) that Spinoza accepts the legitimacy of many teleological explanations; (2) that in two important respects, Leibniz's view of teleology is not more, and perhaps even less, Aristotleian than Descartes's; and (3) that among Descartes, Spinoza, and Leibniz, it is Spinoza who holds the view of teleology closest to that of Aristotle. The arguments for (1) derive from examinations of Spinoza's doctrine of conatus, critical analysis of Jonathan Bennett's proposed grounds for interpreting Spinoza as denying all teleology, and the application of Spinoza's distinction of three kinds of knowledge to the distinction between mechanistic and teleological explanation. The arguments for (2) and (3) are based on an examination of the answers given by Aristotle, Descartes, Leibniz, and Spinoza to four basic questions about the nature and range of teleology and teleological explanation. These questions concern the dependence of teleology on thought, the relation of teleology to divine will or purpose, the existence of “sub]human” teleology, and the role of teleological explanation in natural philosophy." [hier]

Aanvulling 26 mei 2014

Het valt me nu pas op, maar er heeft kennelijk een herformuelring van het project plaats gezonden. Op de webpagina van Andrea Sangiacomo is als research-omschrijving te lezen: "Research project on Spinoza's naturalism and its consequences for moral philosophy. "

Reacties

Stan, ik denk dat je inderdaad van een paradox moet spreken, een schijnbare tegenstelling. Het lijkt me uitgesloten dat Spinoza deze 'tegenstelling' niet zelf onderkend zou hebben, dat hij rustig zou zijn doorgegaan op zijn weg als het een onverzoenlijke tegenstelling had betroffen. Daarom denk ik dat de tegenstelling niet bestaat. Ik lees het zo.
1) Alles is onderworpen aan de eeuwige en onveranderlijke wetten van Gods natuur.
2) Voor alles is een oorzaak.
Houdt dat een soort 'mechanistisch determinisme' in waarbinnen voor doelstellingen geen plaats is? Volgens mij niet.
Dat ik mij voorneem en 'als doel' stel om deze reactie te plaatsen, heeft een oorzaak. Dat ik mij als doel stel een artikel over Spinoza te schrijven, heeft een oorzaak. Dus binnen het kader van de twee genoemde premissen past uitstekend dat ik mij een doel kan stellen. Maar ik moet dan wel beseffen dat er een oorzaak is, mij waarschijnlijk niet bekend, dat ik mij dat doel stel. Dus volgens mij zijn die twee zaken niet onverenigbaar.
Het mechanistisch determinisme dat Wim Klever ziet in 1/28 graag voor een andere discussie bewaren.

PS: Daarmee is er nog 'teleo' in de natuur.

Henk,
Dank voor je reactie. Ik gebruik inderdaad bewust de term paradox (en niet contradictie o.i.d.). Door jouw reactie heb ik voor de consistentie het blog op twee plaatsen aangepast. In de tweede zin het ik 'een mechanistische' vervangen door 'een deterministisch bepaalde' loop der dingen; en verderop heb ik '(schijnbare)' aan tegenstrijdigheid toegevoegd.
Verder zul je van mij weten dat ik, geïnspireerd door Wolfgang Bartuschat, besef dat de mens (die óók tot de natuur hoort) zich doelen stelt (hoe veroorzaakt ook, maar toch...).

Stan,
Maar kennelijk zie je dat laatste toch als iets problematisch binnen Spinoza's natuurconcept. Ik citeer uit je blog:

"Ja, hoe is het toch mogelijk dat een filosoof met een naturalistische metafysica waarin alles, ook de mens, volledig causaal gedetermineerd is (zodat er geen enkel zicht lijkt te zijn op enig zelfstandig-subject-zijn), dan tóch een Ethiek ontwikkelt op het streven naar zelfbehoud van elk ding (de conatus). Hoe laat zich de aanname van een causaal bepaalde natuur rijmen met het teleologische idee dat mensen doelgericht handelen? Hoe kan men een metafysisch onzelfstandig wezen überhaupt op hemzelf betrokken doelen toeschrijven?"

Je zegt nu dat je wel beseft dat een mens zich doelen kan stellen, met verwijzing naar Bartuschat, maar het gaat om de vraag, die jij jezelf gesteld hebt: hoe past dit binnen Spinoza's natuurconcept. Ik heb in mijn reactie een antwoord proberen te geven op die vraag.
Heb je mijn reactie ook als zodanig gelezen?

Ik heb je reactie gelezen en gewaardeerd, Henk. Ja, er is telos in de natuur, namelijk bij de mens. Maar het vergt nog behoorlijk wat tekstueel spitwerk in Spinoza. Ik ben benieuwd naar de uitkomsten van het project van dr. Martin Lenz, daar ik uit de projectbeschrijving de indruk krijg dat hij het niet alleen bij de mens (zoals het binnen Spinoza's algemene naturalisme ook niet zou passen) maar algemener in de metafysica van Spinoza wil aanwijzen. En dan zou er dus algemener gesteld 'telos' in de natuur zijn, terwijl Spinoza dit zo fel als Aristotelisch afwijst. Er zijn volgens hem geen doeloorzaken - die zouden de natuur op z'n kop zetten. Jij, Henk, lijkt genoegen te nemen met de "illusie van doelgerichtheid" (net zoiets als de "illusie van vrije wil"), waar we de oorzaken niet kennen van de doelen die we ons stellen. Maar, nogmaals, ik krijg de indruk dat het Groninger Spinzoa-project verder wil gaan: voorbij de illusie.

Waarom zou een mens niet doelgericht kunnen handelen binnen een causaal bepaalde natuur? Kennelijk hoort het zich kunnen stellen van doelen tot de menselijke conditie. Spinoza was toch niet blind? Heeft Spinoza ergens gezegd dat een mens zich geen doelen kan stellen? Maar .... de mens en zijn doelen zijn causaal bepaald binnen het geheel van de natuur.
Dat is volgens mij wat Spinoza zegt.

Ik begrijp je, we wachten het af. Maar ik denk dat er bij Spinoza geen telos te vinden is in de natuur.

Onlangs heb ik van iemand die een populair filosofisch-natuurkundig boek aan het schrijven is over metafysica, de opmerking gekregen dat er in de natuur minstens één voorbeeld bestaat dat aantoont dat Spinoza het mis had met het afwijzen van alle doelgerichtheid, met name de automaten, die werken met terugkoppeling. Als voorbeeld gaf hij een thermostaat. Laten we zeggen dat die afgesteld staat op 20 graden. Het is volgens hem dan duidelijk dat de oorzaak van het aanslaan en afslaan van de brander als oorzaak heeft dat de temperatuur afwijkt van het doel van 20°.
Dit voorbeeld overtuigde me echter niet. Ik ben er over beginnen nadenken, en ben gaan kijken wat Jonathan Bennett er over schrijft (in “A Study of Spinoza’s Ethics”). Dat heeft me dan tot onderstaand inzicht gebracht.
Wat de thermostaat betreft: het is duidelijk dat dit een mechanistisch-deterministisch systeem is. De oorzaken voor zijn werking kunnen op het eerste zicht onmogelijk in de toekomst liggen: de brander slaat niet aan om de temperatuur naar 20° te brengen, maar wel omdat onder invloed van de dalende temperatuur in de thermostaat een metalen veer gekrompen is en een elektrisch contact op “aan” heeft gezet. Als de temperatuur voldoende gestegen is, dan doet de veer het contact weer in de “uit” stand springen en stopt de brander. Dus, dacht ik eerst, het is duidelijk dat er hier volledig determinisme is en dat je geen doeloorzaak nodig hebt om het systeem te verklaren. Mutatis mutandis geldt dat ook voor elke zogezegde “doelgerichte actie” van een mens: het doelgericht zijn is een illusie, de actie wordt verklaard door de gedetailleerde toestand van het menselijk lichaam, inclusief de hersenen.
Jonathan Bennett heeft me echter tot een diepergaand inzicht gebracht. In §53 “A theory of teleology” zegt hij: “I am agreeing with Spinoza: the causal story will concern efficient causes only … and will bring in only intrinsic features.” Maar dan gaat hij verder en toont aan dat dit causale verhaal (in bv. het voorbeeld van de thermostaat) even goed kan verklaard worden door het verhaal te vertellen vanuit het doel, met name het bereiken van 20°. Dit is volgens hem geen verkeerde manier van voorstellen, en in veel gevallen –complexere gevallen dan de thermostaat, bv. dieren of mensen- een verhaal dat veel eenvoudiger is dan het verhaal over de “intrinsieke oorzaken” die aan de basis liggen van een handeling. Het verhaal vanuit het doel maakt wel gebruik van de “betekenis” van het systeem, de “representative features”. In het geval van de thermostaat het feit dat de stand van de metalen veer een temperatuur vertegenwoordigt (volgens een natuurwet die gedrag voorspelt). In het geval van een dier het feit dat de specifieke toestand van het lichaam betekent dat het dier honger heeft, en daarom voedsel zoekt. In die zin sluiten determinisme en doelgerichtheid mekaar dus niet uit.

(storend foutje eruit gehaald)
Opmerkelijk dat Mark zijn interpretatie (die ik niet helemaal begrijp, is het alleen dat je iets causaals ook als iets doelgerichts kunt beschrijven?) niet betrekt op het voorbeeld van een mens die zich een doel stelt, maar alleen op de voorbeelden van een thermostaat en een dier. Willen (daar is bij thermostaten en dieren geen sprake van) en doelen stellen hangen volgens mij nauw met elkaar samen. Schopenhauer, die ooit zei dat hij Spinoza zag als het Oude Testament en zichzelf als het Nieuwe Testament, zei: je kunt wel doen wat je wilt, maar je kunt niet willen wat je wilt. Ik denk dat dat aardig weergeeft hoe Spinoza er over dacht.

Mark,
Is het niet merkwaardig naar een doel van een door mensen beoogd en - met gebruik van natuurtechnische kennis - gemaakt apparaat (thermostaat) te gaan zoeken op het nivo van louter dat apparaat? Uiteraard heeft dat apparaat áls apparaat geen doel of 'zin'. Om de “representative features” te vinden moet je naar het grotere systeem kijken, waarvan de verwarming, de buitentemperatuur maar vooral ook de mens deel uitmaakt. Die laatste stopt het doel in dat systeem. Die is het die het apparaat op 20 graden zet. Nooit kun je op het nivo van het apparaat zingeving of doelstelling analyseren. Datzelfde geldt voor ingewikkelde apparaten als computers etc.

Ook van grotere systemen waarvan de mens onderdeel is en waarin hij veel handelingen en gedrag steekt (ontwikkeling van de economie, urbanisatie, techniek, internet, geschiedenis) kun je niet zeggen dat die systemen doelen of betekenis hebben. We kunnen nooit alle gevolgen en neveneffecten kennen, laat staan willen. Die dingen zijn te groot voor ons en kunnen met ons op de loop gaan (volgens Heidegger).

En op het niveau van alleen de mens? Van mensen? Spinoza ontkent nergens dat mensen doelen stellen (hij maakt er zelf gebruik van in de Ethica: exemplar humanum), alleen kennen we nooit alle oorzaken vanwaaruit we die stellen en er blijft dus altijd sprake van verbeelding waarmee die doelen verbonden zijn. Waar het Spinoza om gaat is dat we door hebben dat de veroorzaking niet vanuit die doelen plaats heeft, maar vanuit de oorzaken die op ons inwerken en via ons op effecten die wij bereiken. Was het maar waar dat dingen alleen het gevolg zouden zijn van de doelen die wij nastreven, dan zouden er mogelijk niet zoveel onbedoelde nevengevolgen zijn die we niet allemaal kunnen voorzien laat staan in de hand hebben. We doen ons best om een wereld naar onze zin in te richten... wensen en doelen zat, maar...

Stan
"Spinoza ontkent nergens dat mensen doelen stellen" zeg je, en ik voeg er aan toe "en daardoor hun handelen laten bepalen" (doeloorzaken voor het handelen). Jouw probleemstelling in het blog was: hoe is dit in te passen in de gedetermineerdheid van de natuur. Misschien zo. Er is geen doelgerichtheid in de natuur, maar mensen kunnen wel doelen stellen en daarnaar handelen. Dat maakt de natuur nog niet doelgericht. Dat een mens zich een bepaald doel stelt heeft een efficiente oorzaak (werkoorzaak). De doeloorzaak van het menselijk handelen is dus ingebed in een efficiënte oorzaak. Fundamenteel zijn er in de natuur alleen efficiënte oorzaken.

Henk,
Ben het, zoals uit mijn reactie bleek, eens met je. Alleen wees ik nog even op het intermedium, de rol van de verbeelding. Ik zou jouw zin "De doeloorzaak van het menselijk handelen is dus ingebed in een efficiënte oorzaak," willen aanvullen met: "en hangt samen met of komt voort uit onze verbeelding."

OK. Van het een komt het ander. Ik dacht ook nog even aan de rol van de conatus, die als oorzakelijke kracht de doelen en het handelen van mensen stuurt en veroorzaakt (in samenspel met of in reactie op andere inwerkende krachten).

Stan en Henk,
Sorry dat ik nu pas reageer op jullie boeiende replieken – maar het “werk voor het dagelijks brood” laat me soms weinig tijd over om me met Spinoza bezig te houden.
Beiden vinden jullie het merkwaardig dat ik als voorbeeld een thermostaat gebruik in plaats van een mens om aan te tonen dat doelgerichtheid bestaat. Wel dat was ook mijn eerste reactie toen ik het voorbeeld aantrof: de doelgerichtheid van de thermostaat is af te leiden is uit het doel van de mens die die automaat geconstrueerd heeft. Maar… de onvolprezen Jonathan B heeft me tot het inzicht gebracht dat die redenering niet de essentie van het probleem raakt. Ik probeer hieronder systematisch jullie stelling “alleen de mens heeft doelen in het Spinozistisch wereldbeeld” te weerleggen.
1. Jonathan B zelf geeft als voorbeeld van doelgerichtheid niet een thermostaat, maar wel een dier. Dit maakt echter geen verschil in het tegenspreken van jullie stelling, want jullie stellen dat alleen mensen doelen hebben. Ik kan zijn uitleg hier niet in extenso weergeven, maar het komt er op neer dat we tegelijk kunnen zeggen dat een dier doelgericht handelt (het vlucht om aan een roofdier te ontkomen) als dat we kunnen zeggen dat het volkomen gedetermineerd is (het vluchten wordt veroorzaakt door de precieze toestand van de geur in zijn neus, het beeld op zijn ogen, de toestand van zijn hersens…een hele resem oorzaken die we in de praktijk nooit allemaal kunnen kennen).

2. Een systeem als de thermostaat is uiteraard gemaakt door de mens, maar gelijkaardige systemen (bv. biologische regelsystemen in levende wezens) zijn door de evolutie tot stand gekomen). De evolutie maakt doelgerichte systemen (terwijl ze tegelijk volkomen blind is).

3. Jullie stelling dat mensen doelen hebben (en de mijne dat ook dieren, systemen… die hebben) is niet verenigbaar met de Spinozistische metafysica. Ook al ontkent Spinoza nergens letterlijk dat mensen doelen kunnen hebben, hij kan dit niet bevestigen, want de consequentie is dat “ook God doelen heeft aangezien God denkt” (Jonathan B).

4. Spinoza’s vergissing is dat hij denkt dat doeloorzaken niet kunnen samengaan met werkingsoorzaken, omdat voor hem een doeloorzaak vrijheid impliceert, en werkingsoorzaak determinisme.

5. Om de menselijke motivatie te verklaren zonder doeloorzaken te gebruiken, probeert Spinoza volgens Jonathan B een “non teleological theory of human motivation” uit te werken (conatus) maar slaagt daar niet in: de conatus is wel degelijk een teleologisch begrip.
Mijn besluit is dus: doelgerichtheid en determinisme gaan wel degelijk samen, zowel in menselijke of dierlijke wezens als in andere “systemen”. Spinoza ontkent dit echter, en probeert daarom (vergeefs) alle doelgerichtheid te ontkennen.

Mark, houd je eigen tempo en laat je niet afhouden van je werk. Uiteraard toch weer enige opmerking terug.

Je gaat niet in op de rol van de verbeelding, die op dit vlak een heel nuttige functie voor ons heeft (maar ons ook op een spoor van vergissing kan brengen). Zoals ik al zei maakt Spinoza daar zelf gebruik van door ons de exemplar humanae naturae voor te houden. Ook dat is iets van verbeelding. Daarmee kunnen we onszelf een ideale mens voorhouden (een idool) en ons daarnaar proberen te richten en ons gedrag oefenen en tot gewoonte maken. Maar we moeten niet de vergissing maken dat daarvan (van die finis) een veroorzakende kracht a.h.w. naar ons terugwerkt. Dát te ontkennen is waar het Spinoza om gaat: dat zou de volgorde in de natuur (de richting van oorzaken naar effecten) omdraaien. Ja, we kunnen ons met onze imaginatio doelen stellen, maar het is wel nuttig te blijven weten en onderzoeken hoe de dingen in werkelijkheid echt werken.

[ad 2] De evolutie “maakt” geen doelgerichte systemen (terwijl ze tegelijk volkomen blind is), zoals jij schrijft dat wel gebeurt: er is geen maker. Jouw volgende stap zou worden dat we ogen hebben om te zien en benen om te lopen. Maar het is omgekeerd: we kunnen zien daar geleidelijk ogen zich ontwikkelden (de beste ogen wonnen) en we hebben benen, omdat we kunnen zien! (grapje van ik meen Daniel Dennett). En zo zijn er regelsystemen zodat homeostase mogelijk is (de betere regelsystemen wonnen de race). En niet zijn er regelsystemen ‘gemaakt’ óm homeostase tot stand te brengen – de natuur en de evulutie kent geen doelen.

[ad 3] Bennetts redenering dat Spinoza niet kon zeggen dat de mens zich doelen kan stellen daar hij dan ook had moeten zeggen dat “ook God doelen heeft aangezien God denkt”, die vergelijking klopt niet: God heeft geen verbeelding!

[ad 4] Het vrijheidsbegrip dat je hier hanteert is inderdaad niet Spinoza’s vrijheidsbegrip. Die vrijheid in de zin van ongebonden lekker willen waar je zin in hebt (vanuit vrije wil doelen stellen en dingen nastreven) kent Spinoza niet. Zijn vrijheidsbegrip is onbelemmerd kunnen doorzetten/handelen naar je – gedetermineerde - natuur. Maar nogmaals, Spinoza’s punt is dat finale oorzaken geen werkoorzaken kunnen zijn. Van het ideale huis dat ik me vanuit m'n imaginatio wil bouwen gaan geen werkingskrachten uit - die komt 'niet van voren maar van achteren'.

[ad 5] De conatus LIJKT een teleologisch begrip. Maar conatus ís het resultaat van samenkomende (geëvolueerde) oorzaken – een drang ten gevolge van wijzigende standen van zaken. Een drang die zo is ingebouwd dat wat ontstaan/gemaakt is z’n bestaan gaat volharden.

1. Spinoza verwerpt doeloorzaken vooral omdat hij zich keert tegen het antropomorfisme van God (God is een groot mens) en het antropocentrisme van de mens (het doel van de God en de schepping is de mens), zie de filippica tegen het antropocentrisme in E1app.
2. Bovendien zal wie doelen poneert tevens een vrije wil moeten poneren om die doelen te realiseren.
3. Bovendien heeft iemand die zich doelen stelt blijkbaar een tekort, en God kan geen tekort hebben.
4. De evolutie is geen doelgericht systeem, maar een causaal systeem. Waarom? Er zijn 3 mechanismen in de evolutie: V.S.R.. Er is Variatie in de natuur. Deze leidt tot Selectie. En de selectie leidt tot toename van de Reproductie. Een groot nadeel van de evolutietheorie is dat zij geen voorspellende waarde heeft. In die zin is ze het hetzelfde niveau als het fysisch systeem van Descartes, want dat heeft ook geen voorspellende waarde. De kracht van het systeem van Newton is het kunnen voorspellen zonder dat het een teleologisch systeem wordt.
5. Een relativerende noot: voor Aristoteles al waren de 4 oorzaken niet absoluut gescheiden, maar bepalende factoren voor het ontstaan van een object die in elkaar omgezet kunnen worden. Voorbeeld: de geliefde trekt mij (doel), de liefde duwt mij (werkorrzaak).
6. Nog een relativerende noot: volgens Bennett kan Spinoza in de Ethica ook niet geheel zonder doeloorzaken, m.n. bij menselijke strevingen zijn doeloorzaken handzame verklaringen. Schopenhauer stelt dat werkoorzaken i.h.a. betere verklaringen zijn, maar dat in biologische systemen doeloorzaken vaak handzamer zijn

Hallo Adrie, fijn je nog eens te horen. De stelling van Schopenhauer kende ik nog niet, maar ik ben het er volledig mee eens . Ze geeft heel kernachtig weer wat ik bedoel. De werkoorzaken zijn de “werkelijke” oorzaken omdat een "werkelijke" oorzaak altijd voor zijn gevolg komt (in de quantumfysica meent men wel tegenvoorbeelden gevonden te hebben, maar daar geloof ik niet in; ik denk dat die eerder aan het onvolledige karakter van de theorie te wijten zijn dan dat ze de realiteit weergeven). Om (complexe) systemen te beschrijven (lees: het gedrag ervan te voorspellen) is een theorie die uitgaat van het bestaan van doeloorzaken , echter vaak veel handiger. In die zin gaat doelgerichtheid samen met determinisme (= alles wordt bepaald door werkoorzaken).
Neem een voorbeeld van een mens: door ervaring heeft een mens geleerd dat hij aan voedsel kan komen door graan te planten. We kunnen theoretisch stellen: de mens plant graan om enkele maanden later te kunnen oogsten. De “werkoorzaak” waarom een concrete mens op een concreet ogenblik graan plant, is dat er in zijn hersens op basis van ervaring een intrinsieke toestand is die overeenkomt met de verwachting dat hij voedsel zal kunnen oogsten. Als er een foutje optreedt in die hersens, dan merken we dat de werkoorzaak de werkelijke oorzaak is, want die mens gaat het doel niet meer nastreven.
Wat de evolutie betreft, hebben jij en Stan volkomen gelijk: de evolutie heeft geen doel, de evolutie “maakt” niets (ongelukkig woordgebruik van mij). Maar systemen die door evolutie tot stand zijn gekomen (planten, dieren, mensen) kunnen wel doelgerichtheid hebben in de zin die ik hierboven aangeef.

Ook nog een woordje over volgende stelling van Stan en Henk: ""De doeloorzaak van het menselijk handelen is dus ingebed in een efficiënte oorzaak," willen aanvullen met: "en hangt samen met of komt voort uit onze verbeelding."
Ik ben het volledig mee eens met Spinoza wanneer hij stelt dat we ons verbeelden vrij te zijn, omdat we de oorzaak niet kennen van onze begeerten en de doelen die we ons stellen. Hij zegt m.i. echter niet dat de doelen zelf alleen voortkomen uit de verbeelding (kennis van de eerste soort, dus steeds inadequaat). Het doel kan voortkomen uit inadequate kennis, maar evengoed uit adequate kennis. Als ik nu graan zaai om later te kunnen oogsten, is dit doel gebaseerd op adequate kennis. Die kennis is weliswaar onvolledig (ik weet bv. niet dat er dit jaar een zeer grote droogte zal zijn, waardoor de oogst zal mislukken en het zaaien zinloos is), maar daarom m.i. toch niet inadequaat? Als je stelt dat onvolledige kennis steeds inadequaat is, dan verwerp je de mogelijkheid van de mens om adequate kennis te hebben van de concrete realiteit. Alleen kennis die volledig abstract is (zoals logica en wiskunde) zou dan adequaat zijn.

Zeker, Mark, Spinoza erkent dat we ons doelen kunnen stellen. Hij doet het zelf met het voorhouden van een exemplar humanae naturae - ik verwees er al naar. Maar waar het Spinoza om gaat is dat we ons vervolgens niet moeten verbeelden dat er een werkende kracht van dat doel (dat ideaal) uitgaat die a.h.w. vanuit de ontworpen toekomst naar ons handelen terugwerkt. Het gaat hem om wat wérkt en de werkzame causale krachten gaan slechts in één richting: naar dat doel toe en niet van dat doel uit; dat zou zoals hij het formuleert de keten oorzaak-gevolg op z'n kop zetten. Dat is wat hij van de causa finalis ontkent - die terugwerking aannemen is je iets verbeelden. Die voorgeschiedenis, die van een werkingskracht vanuit doelen uitging, zit achter waar Spinoza zich zo druk maakt en die hij fel ontkent. Díe werkzame doelkracht bestaat niet. Zoals ik in eerdere reactie schreef: "Waar het Spinoza om gaat is dat we door hebben dat de veroorzaking niet vanuit die doelen plaats heeft, maar vanuit de oorzaken die op ons inwerken en via ons op effecten die wij bereiken." 'Via ons' kun je dan o.a. lezen als: via de op onze adequate kennis gebaseerde doelstellingen. Maar een doel is niet iets ontologisch in de werkelijkheid waar een veroorzakende werking van uit zou kunnen gaan. Waar de ons moverende krachten allemaal door veroorzaakt zijn, zullen we wellicht nooit geheel weten.

Ik kan het met bovenstaande alleen maar volledig eens zijn Stan.

Mark, Stan, misschien vinden jullie dit wat.

De thermostaat is ook te vinden in Damasio's 'Het zelf wordt zich bewust', vooral hoofdstuk 2, waar hij schrijft over de homeostatische processen in ons lichaam. Wij worden ons door ons handelen, (als het koud is, geen prettig gevoel, gaan we kleren zoeken), van deze norm bewust. Op mijn website breng ik dit in verband met de innerlijke norm (de beste norm voor de waarheid) uit het Tractaat voor de verbetering van het verstand, p 62

Verder denk ik dat we misschien geen ingeplant doel hebben, maar wel een richting, namelijk de richting van het hoogste duurzame geluk, de gemoedsrust. Laat dit nu vaak samen vallen met liefde voor iets groters dan wijzelf! Dat wil zeggen met de vereenzelviging daarmee. We zijn dan dus een soort bij, maar dan flexibeler. Op de vraag van Bouwmeester naar een methode antwoordt Spinoza in brief 37.5: ... de manier van leven naar een vast plan in te richten en zich een bepaald doel voor ogen te stellen....

Dus toch wel een doel stellen. Deze dingen constateerden jullie ook al, maar dan met andere verwijzingen; vandaar zien jullie hierin hopelijk een bijdrage.

Ik kan het niet laten de laatste zin ook te citeren: Maar voor het ogenblik genoeg hiervan. Vaarwel en heb lief die u van harte bemint