Oswald Wenckebach (1895 – 1962) maakte een fraaie Spinoza-buste

Al sinds lang is en tamelijk vaak was de Spinoza-buste van Oswald Wenckebach in blogs te zien [hier, en hier en nog meer). Velen hebben zich samen met Spinoza, althans diens buste, die zich in de tuin van het Spinozahuis bevindt, laten fotograferen of sinds het maken van selfies mogelijk werd, zichzelf ermee gefotografeerd.

Drie redenen heb ik om nu eindelijk een apart blog aan Wenckebach te wijden. Het is een mooie aanleiding om deze mooiste foto van dit beeld hier op te nemen. Hij moet zijn gemaakt kort nadat het beeld aan de Ver. Het Spinozahuis, die vanaf 1 januari 1946 weer in het bezit van het huis was, werd overgedragen. In datzelfde jaar verscheen deze foto in het boek van Simon L. Millner, The face of Benedictus Spinoza [New York, Machmadim Art Editions, 1946; afbeelding tussen p. 44-45]. Kortom, toen het nog nieuw was en nog onaangetast door weersomstandigheden en vogelpoep er mooi bijstond (het stond, gezien de foto toen kennelijk op een andere plek in de tuin - of het was nog niet definitief geplaatst). Een volgende reden is om iets meer over Wenckebach te schrijven en tenslotte om een verbazing te uiten.

Laat ik met het laatste beginnen. Dat Wenckebach naast alle andere beeldhouwwerken die van hem bekend zijn, ook dit bijzonder mooie beeld van Spinoza maakte, is niet te vinden op de website ‘Monumenten en standbeelden’ van René en Peter van der Krogt op de pagina over Ludwig Oswald Wenckebach. Het wordt niet vermeld op de wikipedia-pagina over Oswald Wenckebach. En zijn naam als maker van het beeld wordt ook niet gegeven op de webpagina van de Koninklijke Bibliotheek bij bovenstaande foto die van daar afkomstig is en die het onderschrift heeft: “Spinozabuste in de tuin van het Spinozahuis te Rijnsburg. Foto uit The face of Benedictus Spinoza (1946). Tot zover mijn klachten. Of nog eentje dan: waarom wordt dat beeld niet een keer grondig schoongemaakt? Het zal er weer zoveel mooier van worden.

 

Wenckebach volgde van 1913-1915 de Kunstnijverheidsschool in Haarlem, en van 1915-1918, tijdens WO I dus, de Tekenacademie te Wenen. Daarna woonde en werkte hij in Noordwijk aan Zee, Schoorl en Noordwijkerhout.

Hij begon als kunstschilder, lithograaf, etser en houtsnijder. Hij schilderde en tekende landschappen, etste en lithografeerde bijbelse onderwerpen en maakte houtsnedes van onderwerpen uit de natuur. Voor uitgeverij J.B. Wolters illustreerde hij de schoolboekjesreeks Nieuwe Klanken. Hij maakte reizen naar Curaçao en Venezuela en verbleef enkele jaren in Griekenland, waar hij geïntrigeerd raakte door de antieke beeldhouwkunst. Op aandringen van John Rädecker, die toen Wenckebach in 1920  naar Catrijp bij Schoorl kwam bij hem aan dezelfde lange Herenweg in de buurt woonde, bekwaamde hij zich tot beeldhouwer, waarop hij in datzelfde jaar, 1920, al zijn schilder- en grafisch werk en materiaal vernietigde, in de leer ging bij Rädecker en verder ging als beeldhouwer. “Hoewel Wenckebach zich later autodidact zou noemen is Rädeckers invloed vooral in zijn vroege expressionistische werk duidelijk.” [Ype Koopmans, John Rädecker: de droom van het levende beeld. [Waanders, 2006], p. 99]. Beide beeldhouwers raakten met elkaar gebrouilleerd, dat moet al dateren van vóór sprake was van het maken van een ontwerp voor een in Park Sonsbeek te plaatsen beeld van de Nobelprijswinnaar Hendrik Lorenz die in 1928 overleden was. Rädecker deed er erg veel moeite voor, maar Wenckebach kreeg de opdracht, waarna Rädecker hem kwalijk nam dat hij die opdracht aanvaardde. Dan moeten ze toen al, in 1929 dus, niet meer bevriend geweest zijn.

In 1936 werd Wenkebach buitengewoon hoogleraar in de afdeling Bouwkunde aan de Technische Hogeschool Delft voor onderwijs in boetseren en beeldhouwkunst, als opvolger van Arend Odé. Hij hield hier een eigen atelier, waarin diverse Nederlandse beeldhouwers hun opleiding kregen.

              

Deze fraaie foto plukt Google van de twitter-pagina van Harm Tiggelaar. Ik kan 'm daar echter niet localiseren. Maar een mooie opname is het.

De Spinoza-buste
Nadat de Duitsers het Spinozahuis met inboedel geconfisqueerd hadden, kocht de directeur-eigenaar van de Sikkens' Lakfabrieken te Sassenheim, de heer A.M. Mees uit Wassenaar, dat huis om het voor de Spinozavereniging ongeschonden te bewaren [cf. dit
blog voor het hele verhaal]. In de oorlog gaf de heer Mees opdracht aan prof. O. Wenckebach voor het vervaardigen van een bronzen borstbeeld van Spinoza dat op een voetstuk van wit graniet in de tuin van het Spinozahuis zou worden geplaatst. De kunstenaar nam als voorbeeld het Wolfenbüttler portret, althans de daarvan gemaakte ets die Petrus Johannes Arendzen in 1883 maakte. Het beeld kon uiteraard pas na de bevrijding in mei 1945 naar de tuin van het huisje worden overgebracht.

Foto Stan Verdult 23 augustus 2009

Links de Spinozatekening van Arendzen uit 1883 [cf. blog] Foto rechts gemaakt door Stan Verdult tijdens een excursie op 23 augustus 2009 (zie daarover dit blog).   

Toen ik mij realiseerde dat Rädecker en Wenckebach zich in ongeveer dezelfde periode tijdens WO II bezighielden met een Spinoza-buste, dacht ik dat ze elkaar wellicht gestimuleerd hadden [cf. wat ik opperde in dit recente blog over Rädecker]. Gezien hun brouille is die gedachte echter niet aannemelijk.

Hier nog een foto overgenomen van Flickr

      gemaakt door Michel Mees op 12 februari 2012 [cf. Flickr

Tot slot een paar voorbeelden van "vriendschapsverklaringen."  

Boudewijn Büch bij de buste van Spinoza in de tuin van het Spinozahuis te Rijnsburg, op 10 juni 1981 gemaakt door Klaas Koppe: zie foto's van Klaas Koppe [Klaas Koppe heeft bezwaar tegen overnemen van zijn foto's, maar dit plaatje werd door Google verzameld - wat Google niet verboden wordt, kan ook mij niet verboden worden...]. Rechts Andrea Sangiacomo die deze foto op 29 aug 2013 naar tumblr bracht [cf. blog] Je ziet het beeld verder vervuilen in de tijd.

Presentator Lisa Wade in de uitzending op 9 februari 2012 van Het Klokhuis over Spinoza [cf. blog].

 

 

 

 

 

 

 

 

Miriam van Reijen in video van de ISVW in november 2013 [cf.] 

 

De MoraalMarokkaan (Youssouf K. en Dikke Ferrie) rapte 24 mei 2008 over Baruch de Spinoza, "een vrij redelijke gozer"  [cf. blog]

Op 9 juli 2015 stond de buste geheel in het groen [cf. blog]