Over Jan Flameling's "Spinoza en Nietzsche"-lezing voor de Spinozakring Soest

 

Zoals in dit en dit blog aangekondigd, hield Jan Flameling, hoofddocent van de ISVW, op 31 januari 2015 voor de Spinozakring Soest een lezing met als thema: Spinoza en Nietzsche. Twee enkelingen. Gonny Pasman–Sakkers, initiatiefnemer en coördinator van de Spinozakring Soest, maakte daarvan het volgende verslagje dat ik graag in dit blog breng. De volgende tekst is dus van haar. Ook deze foto die de flinke belangstelling laat zien, werd door haar aangeleverd.

 

In een interview in de Gooi & Eemlander, die een dag ervoor verscheen, zegt Jan Flameling over het onderwerp:
"Het is niet gebruikelijk, volgens sommigen gek en veel mensen deinzen er voor terug, maar ik ga het doen."
Een waagstuk dus, zoals hij zijn lezing opende, maar vooral een prikkeling tot denken.
In 1974 las hij voor het eerst iets van Nietzsche n.l. Voorbij goed en kwaad.
Pas in 2003 nam hij n.a.v. Damasio's Looking for Spinoza de Ethica ter hand.
Hij begon met boek II, want de titel van boek I "God" stond hem tegen, maar raakte tijdens het lezen dermate gefascineerd, dat hij toch ook boek I erbij nam. Hij las de Ethica, zoals hij zelf zegt, met het potlood in de hand, want hij was voornamelijk geïnteresseerd in het denken.
Het intrigeerde hem dat Nietzsche in 1875 de aan hem toegestuurde Ethica ongelezen retour zond, maar later in zijn brief aan Franz Overbeck bijna lyrisch over Spinoza sprak. "Ich habe ein Vörgänger und was für einem. Geleidelijk aan -  in De vrolijke wetenschap, Voorbij Goed en Kwaad en de Nagelaten Fragmentenn – wordt hij steeds kritischer over Spinoza.

Volgens Jan Flameling waren beide filosofen enkelingen.
- Ze leefden als enkeling
- Ze ontwierpen een levensbeschouwing voor de enkeling
- Ze stelden voor krachtig in het leven te staan
- Hun leefwijze ging voorbij de joods-christelijke opvatting over goed en kwaad.
Vervolgens legde Flameling beide filosofen bij de volgende onderwerpen naast elkaar:

Vrije wil
Spinoza zegt dat er in de geest geen vrije wil is.

Nietzsche stelt ook dat de vrije wil een illusie is. Er zijn slechts sterke en zwakke willen.

Goed en kwaad
Bij Spinoza is goed al wat nuttig is voor de mens en hem blijheid verschaft, terwijl kwaad iets goeds belemmert wat droefheid tot gevolg heeft.
Nietzsche gaat ervan uit dat egoïsme tot het wezen van de mens behoort.

Conatus versus Wil tot Macht
Bij Spinoza betekent conatus volharden in het bestaan. Het is niets meer dan het werkelijk wezen van elk ding.
Nietzsche stelt dat alles een uitdrukking is van de wil tot macht.

Deugd/Vermogen
Bij Spinoza is de eerste en enige grondslag van de deugd het streven zichzelf te handhaven.
Bij Nietzsche is het de Übermensch, in de betekenis van ‘voorbij de mens zoals die nu is’, die niet langer streeft te deugen, rechtvaardig of gelukkig te zijn.

Amor intellectualis Dei/Amor fati.
Bij Spinoza is dit de derde soort kennis, waaruit de hoogst mogelijke zielenrust ontspruit en daaruit weer de geestelijke liefde tot God, wat leidt tot blijmoedigheid.
Bij Nietzsche is er geen sprake van blijmoedigheid, rede en onverstoorbaarheid maar wel van liefhebben van wat het lot uiteindelijk beschikt.

Medelijden
Spinoza omschrijft dat als droefheid om het leed van anderen en zegt dat we er naar moeten streven die ander van zijn ongeluk te bevrijden.
Nietzsche wijst medelijden resoluut af. Lijden is juist goed voor je.

Wat medeleven betreft is Nietzsche dan ook meedogenloos, terwijl Spinoza het medeleven van de wijze koopman hanteert.

 

Als we tot slot kijken in welke context Spinoza en Nietzsche in de filosofie staan, zien we de volgende lijn:
In de Oudheid staat het zelf als gemeenschapswezen centraal.
Vanaf Descartes komt het zelf als ik naar voren. Ik denk, dus ik ben, wat van Spinoza* tot Kierkengaard gehandhaafd blijft.
Heidegger breekt weer met die opvatting van het zelf als ik en vat het menselijk bestaan op als relationeel van aard.

Hoewel Nietzsche Spinoza ooit als een voorganger beschouwde, verschillen zij toch op bepaalde punten duidelijk van elkaar.
In hun levenswijze en levensbeschouwing zijn het echter wel twee enkelingen.

 

Soest, 31 januari 2015 Gonny Pasman – Sakkers / Spinozakring Soest
________

 

Het blog opent met de eerste dia van de powerpointpresentatie die Jan Flameling gebruikte.

 

Het fotootje van Jan Flameling  is door een deelneemster met mobiele telefoon gemaakt - hoewel ietsje onscherp, geeft het wel een karakteristiek beeld.

    

*) Hierbij een kanttekening van Stan Verdult: Spinoza was het hiermee juist niet eens: op meerdere plaatsen gaf hij aan dat Descartes verkeerd begon (bij z'n 'ik'), maar je moet met je filosoferen bij God aanvangen. Wel klopt dat die nadruk op het subjectieve in de westerse filosofie dominant bleef, ook na Kierkegaard (Husserl, Sartre e.a.).

                                   ... voor de cover...

Cristina Zaltieri, Il divenire della bildung in Nietzsche e in Spinoza. [Spinoziana 25] Mimesis, 2013