Pierre Bayle (1647 - 1706) - was hij nou voor of tegen Spinoza?

[Op deze illustratie lijkt Pierre Bayle wel erg veel op Spinoza. Misschien is dat een hint? Verderop komt u tegen dat Spinoza voor Bayle misschien wel als alter ego fungeerde...]Pierre Bayle Spinoza's Look alike?
Aanleiding voor dit blog is het feit dat er een paar maanden geleden weer een nieuw boek over hem verscheen, waarover zodadelijk meer, en tevens om te melden dat sinds kort op
verbodengeschriften.nl de vier bladzijden beslaande inleiding te lezen is van de Nederlandse vertaling van Pierre Bayle’s Encyclopedie-artikel over Spinoza die de Utrechtse uitgever Frans Halsma in 1698 als “Het leven van B. de Spinoza” op de markt bracht. Een aardig initiatief; alleen jammer dat de initiatiefnemers die belangrijke gegevens er niet bij vermelden. Hier het pdf-bestand.

De Franse theoloog en wijsgeer Pierre Bayle was vooral bekend van zijn Dictionnaire historique et critique uit 1697. Hij was de zoon van een hugenotenpredikant en studeerde bij de jezuïeten te Toulouse. Hij bekeerde zich in 1669 tot het katholicisme maar keerde al weer een jaar later tot het protestantisme terug. In 1681 vluchtte hij naar Nederland en werd hoogleraar aan de Illustere School van Rotterdam. Hij gaf er les in het Latijn; Nederlands leerde hij niet. Bayle schreef een groot aantal boeken. Ook richtte hij het populair-wetenschappelijke tijdschrift Nouvelles de la Republique des Lettres (1684-1687) waarmee hij specialistische kennis voor een breder publiek, voor wie Frans geen probleem vormde, Bekijk afbeelding groterpopulariseerde. En hij bracht, zoals al gememoreerd, in 1697 de Dictionnaire historique et critique uit, dat als zijn hoofdwerk geldt. Bayle pleitte voor religieuze tolerantie, verdedigde atheïsten en stond een strikte scheiding tussen geloof en wetenschap voor. In geloofszaken is zekerheid immers een illusie; alleen de rede kan bepalen wat waar is en niet.  In 1693 werd hij ontslagen door toedoen van zijn collega, de fanatieke calvinist Pierre Jurieu. Volgens de kerk zou “de jeught pericul lopen van misleijd te werden”.
History GalleryBayle geldt als
controversiële, maar invloedrijkste denker van de Vroege Verlichting en aanstoter tot de Verlichting. Voor hem stond moraal los van religie: een atheïst kan een goed burger en fatsoenlijk mens zijn, zelfs beter dan een christen; Bayle gaf vele voorbeelden van misdrijven van christenen. Hij was erg voorstander van de wereld te bezien via de ogen van anderen. Hij was een veellezer en een criticus, een scepticus en iemand die polemisch reageerde op anderen, geen bouwer van een sluitend filosofisch systeem.

Hij was gefascineerd door Spinoza, aan wie hij zijn grootste lemma wijdde, waaraan hij telkens bleef sleutelen. Hij hemelde hem op als deugdzaam levende atheïst, maar bekritiseerde fel zijn leer. In Aanmerking N van het lemma Spinoza in zijn dictionaire maakte hij die leer enigszins belachelijk: "God, gemodificeerd in Duitsers, heeft God, gemodificeerd in tienduizend Turken, gedood. En zo hebben alle uitspraken die tot uitdrukking brengen wat mensen elkaar aandoen, geen andere ware betekenis dan deze: 'God haat zichzelf, hij vraagt zichzelf genade en weigert zich die, hij vervolgt zich, doodt zich, verslindt zich, hij belastert zich, hij stuurt zichzelf naar het schavot, enzovoort'."
De geleerden zijn nog steeds met elkaar in debat over hoeveel Bayle Spinoza nu werkelijk begreep en in hoeverre hij mogelijk een aanhanger, een heimelijke Spinozist was.

Een paar maanden geleden verscheen een nieuw boek van Todd Ryan, Pierre Bayle's Cartesian Metaphysics. Rediscovering Early Modern Philosophy. Het kwam uit in de Routledge Studies in Seventeenth Century Philosophy.
De uitgever over dit boek:

In his magnum opus, the Historical and Critical Dictionary, Pierre Bayle offered a series of brilliant criticisms of the major philosophical and theological systems of the 17th Century. Although officially skeptical concerning the attempt to provide a definitive account of the truths of metaphysics, there is reason to see Bayle as a reluctant skeptic. In particular, Todd Ryan contends that Bayle harbored deep sympathy for the attempt by Descartes and his most innovative successor, Nicolas Malebranche, to establish a metaphysical system that would provide a foundation for the new mechanistic natural philosophy while helping to secure the fundamental tenets of rational theology. Through a careful analysis of Bayle’s critical engagement with such philosophers as Spinoza, Leibniz, Locke and Newton, it is argued that, despite his reputation as a skeptic, Bayle was not without philosophical commitments of his own. Drawing on the full range of Bayle’s writings, from his early philosophical lectures to his final controversial writings, Ryan offers detailed studies of Bayle’s treatment of such pivotal issues as mind-body dualism, causation and God’s relation to the world.

Het kreeg op Notre Dame Philosophical Reviews een bespreking door Thomas M. Lennon van The University of Western Ontario. Daaruit de volgende alinea’s:
The chapter on Spinoza is of particular interest. The article on Spinoza in Bayle's Dictionary is longest of all, and it is clear that Spinoza held a unique fascination for him, even to the point of serving as an alter ego. Even so, Bayle is unrelentingly critical of Spinoza's metaphysics, especially of what he called the "abominable hypothesis" that there is but one substance, which is God. Bayle's actual arguments against this pantheistic substance monism have not been taken very seriously by commentators, however, and a great virtue of Ryan's book is to demonstrate that "Bayle's reading of Book I of the Ethics shows a good deal more subtlety than has been commonly allowed" (p.136).

Ryan distinguishes five objections in Bayle's treatment of Spinoza: (1) the argument from compositeness of extension: substance monism is incompatible with substance having extension as an attribute, which consists of real parts, which are beings per se and as such substances themselves; (2) the argument from incompatible properties that the single substance would have; (3) the argument from mutability that follows from the separability of the parts of extension; (4) the argument from the identity of attributes based on the real identity of attributes with substance; (5) the argument from divine goodness that God as the only subject of predication would be the author of evil, would struggle against himself, etc.

Literatuur

Jonathan Israel. Radical Enlightenment: Philosophy And The Making Of Modernity, 1650-1750. Chapter 18, Bayle and the ‘Virtuous Atheist’, p 331 e.v. Dit hoofdstuk in z'n geheel te lezen op books.google.nl

Pierre Bayle, Over Spinoza

Pierre Bayle: Over Spinoza. Red. en toelichting H. Krop, J. van Sluis.
Uitg. Damon, 2006,

Inhoud

Jacob van Sluis
Inleiding
1. Introductie 7
2. Pierre Bayle, leven en werk 8
3. De Dictionaire historique et critique 16
4. Turbulente tijden 23
4.1 Richard Popkin over het ontstaan van het scepticisme 24
4.2 Jonathan Israel over het ontstaan van het seculiere denken 28
4.3 Bayle over het absolutisme en het conflict met Jurieu 34
5. Bayle contra Spinoza 39
6. Het lemma 'Spinoza' 44
Literatuur: primaire bronnen 48
Secundaire literatuur 49

Pierre Bayle

Lemma 'Spinoza, Benedictus de' 51
Aanmerking A t/m Aanmerking EE

Henri Krop
Bayle en Spinoza – een nabeschouwing
1. Het raadsel Bayle 163
2. Tweeslachtigheid 168
3. Spinoza's betekenis voor Bayle 176
4. Deugdzame atheïst 184
5. Spinozisme voor Spinoza 196
6. De scholastieke Spinoza 201

Gebruikt

wikipedia

Pierre Bayle Stichting

Pierre Bayle (1647-1706) De Filosoof van Rotterdam

The Pierre Bayle Home Page (laatste update 2003)

Bayle over Spinoza van Cd. Busken Huet in Het land van Rembrand. Studiën over de Noordnederlandsche beschaving in de zeventiende eeuw  bij DBNL