Pierre Teilhard de Chardin (1881 - 1955) zag Spinozisme als foute ideologie

Pierre Teilhard de ChardinEen stomme tweet heeft mij weer veel te veel bezig gehouden. Om mijn hoofd op te ruimen en het dossier voor mezelf te sluiten maak ik dit blog, anders blijf ik teveel tijd besteden om hem en over hem te lezen. Ooit, lang geleden was ik gefascineerd door zijn werk, maar vanaf het begin dat ik er kennis mee maakte had ik groot bezwaar tegen zijn “Punt Omega” (Christus), waarnaar de hele kosmos, jawel, via de evolutie van de mens en de “noösfeer” die zou ontstaan, op weg was. Eerst die rare tweet:

'Is iets ergens en ooit, dan is het overal en altijd'. Met deze generalisatie van 'mensheid' bekende Teilhard de Chardin zich tot Spinozist [tweet Wim Klever op 29 juli 2013]

Uiteraard moet iemand zulke onzin tegenspreken en aangezien niemand anders dat doet (ik zie zelden retweets) moet ik het maar doen. Ik zou nooit over Teilhard de Chardin geblogd hebben, als die onzinnige tweet er niet was.

Als iemand géén Spinozist was dan was dat de extreem teleologisch denkende Teilhard de Chardin wel. Hij zal een bekwaam wetenschapper geweest zijn, maar als bouwer van een wereldbeeld was hij een ontzettende utopische fantast en bovenal een christelijke finalist en optimistische eschatoloog. Mijlenver verwijderd van Spinoza

Geest is volgens Teilhard de binnenkant van stof, en stof is de buitenkant van geest. Tja, ach, klinkt misschien aardig, maar veel ga je er niet mee begrijpen.

Volgens sommigen was zijn grote bijdrage aan de wetenschap en het denken de “Wet van de voortschrijdende verinnerlijkende complexificatie.” Het was tegelijk de sluis die zijn fantasieën naar grote hoogte opjutte. Ik ga die ‘wet’ hier niet uitleggen, maar ieder die wel eens iets van hem gelezen heeft, zal het zich herinneren. Het verschijnsel mens werd de pijlpunt van het heelal in de richting van het Punt Omega. Dat u het maar weet. In plaats van de man die als paleontoloog zich met de mens in het verre verleden bezighield, ging hij zich almaar meer als futuroloog met de mens in de verre toekomst bezighouden.

En Spinoza?
Van Spinoza moest hij uiteraard niets hebben. Eén keer komt Spinoza voor in ‘Het verschijnsel mens’. In de Epiloog lezen we: “Het is betrekkelijk gemakkelijk een theorie van de wereld in elkaar te zetten. Maar het gaat de individuele krachten te boven om kunstmatig de geboorte van een godsdienst tot stand te brengen. Plato, Spinoza en Hegel hebben gedachten ontwikkeld die in weidsheid met het perspectief der incarnatie om de prijs kunnen dingen. Niettemin is geen van die metaphysische stelsels er in geslaagd de grens te overschrijden waarbuiten zij ophouden een ideologie te zijn.” [p 248] Goed, dat zegt de grote christenideoloog.

Het meeste over de houding van Teilhard de Chardin tegenover Spinoza vinden we in David Grumett, Teilhard de Chardin: Theology, Humanity, and Cosmos. Peeters Publishers, 2005. [books.google]
Die passages, waaruit blijkt dat hij Spinoza heeft leren kennen uit Victor Delbos, p. 42 en 43, neem ik hier uit dat boek over.

Verder is er nog deze studie, waarbij ik me niet goed kan voorstellen, wie in die vergelijking van de betekenis van God bij Spinoza en Teilhard de Chardin geïnteresseerd zou kunnen zijn, maar je kunt van alles vergelijken.

Antoine de La Garanderie, Le sens de Dieu chez Spinoza et Teilhard de Chardin - son évolution. AUBIN, Saint-Etienne, 2005 – 107 p.

 

L'auteur confronte les doctrines de B. Spinoza et de P. Teilhard de Chardin ce qui le conduit à s'interroger sur la vérité de Dieu, le problème du mal, la norme de l'idée vraie, la culpabilité et l'amour de Dieu. [Amazon]

 

Voor het geval dat nodig is, wil ik nog wel eens toelichten dat je iemand die op een of ander onderdeel hetzelfde denkt als Spinoza niet meteen een Spinozist kunt noemen. Je moet het geheel bekijken en trouwens dat onderdeel kan ook van een andere bron stammen.

Om een voorbeeld te geven. Teilhard de Chardin vindt (mét Thomas van Aquino) dat de mens geen 'dubbel-zijn' heeft: lichaam en geest zijn geen afzonderlijk bestaande 'delen' van de mens, maar "het zijn van de ziel is wezenlijk (ook) zijn van het lichaam. In eigenlijke zin is niet het lichaam en is niet de ziel, maar is enkel de mens, die uit lichaam en ziel is samengesteld." Aldus legt P. Smulders s.j. in Het visioen van Teilhard de Chardin [p. 113] diens met Thomas van Aquino's opvattingen overeenkomende zienswijze op het geest-lichaam-vraagstuk uit. Dat komt overeen met Spinoza's opvattingen, maar dan noem je Teilhard de Chardin toch geen Spinozist, of Spinoza een Thomist?

Enfin, hiermee heb ik mijn dossier, hoop ik, gesloten en mijn hoofd opgeruimd. Ik ga nu ook mijn Teilhard de Chardin-bibliotheek van de hand doen, maar daarvoor is dit blog niet het juiste middel.

Aanvulling 13 november 2013

Het minste wat je ervan kunt zeggen is dat ik een nogal andere  zienswijze op Teilhard de Chardin heb dan

WIM DE LOBEL, "Het verschijnsel mens." in: De Vrijdenker [Jaargang 43 – nummer 7 – september 2012 - PDF], waarin hij schrijft:  

"De Franse filosoof en jezuïet Pierre Teilhard de Chardin (1881-1955) heeft in zijn verhandeling Het verschijnsel mens ook de gedachte van een kosmisch bewustzijn uitgewerkt. [...]

In feite heeft Chardin de filosofie van Plato, Spinoza en Hegel wetenschappelijk onderbouwd. Ook hij ging uit van de belangrijkheid van de mens in het kosmisch gebeuren. Zijn werk noemde hij een “fenomenologie van het kosmische.” De fysica is ondergeschikt aan het leven en het merg van het leven is de drijfkracht van het opstijgend bewustzijn. Het is een “kosmische oprolling en organische terugbuiging in zichzelf”. Hij noemt dat: ‘de vleesgeworden God’. De zich ontvouwende evolutie is als een rollende sneeuwbal. In zijn werk verwijst hij naar de theoloog en filosoof, de dominicaan Nicolaas Cusanus die de gedachte uitte: “Onder de krachten der liefde zoeken de delen der wereld elkaar.”

Dat is de liefde-energie waarover ook Plato al had gesproken. Het kwaad, dat zijn de mislukkingen, want: “Het epos van de mens is een kruisweg.” Chardin beschrijft in het voetspoor van de gnostiek een christelijke kosmologie. Zijn boodschap is dat de mensheid de haar omringende energieën dient te doorschouwen om ze begripsmatig onder een noemer te brengen. Deze ontplooiing kent geen grenzen en onze ‘wetensdrang’ zal nooit helemaal kunnen worden bevredigd. Merkwaardig is dat hij God, net als Spinoza, onpersoonlijk definieert en spreekt van een Christusenergie: “De energie is de nieuwe geest, de nieuwe God,” zegt hij en, “Het onpersoonlijke staat dus aan de beginpool (Alpha) en aan de eindpool (Omega) van de wereld.” De mens als zelfbewustzijn en microkosmos valt begripmatig samen met de macrokosmos. Begrip betekent niets anders dan dat de mens als zelfbewustzijn, en dus als vrijdenker, de werkelijkheid als waarheid in helderheid vertegenwoordigt. Vanuit de intuïtie is deze mens evangelisch oorspronkelijk ook getekend in de figuratie van Jezus Christus die in het Johannes Evangelie als de Logos wordt aangeduid."

Ach, als je er een gelukkige vrijdenker mee kunt zijn... maar kun je echt zomaar van alles schrijven?

Stan Verdult

Reacties

Wellicht heeft de twitteraar uitsluitend (!) bedoeld wat in de tweet staat en heeft de 'stomme' (mag ik dit woord overnemen?) er te veel INgelezen

Het was juist precies wat er in die tweet staat dat mij als grote onzin ergerde. Ik heb in mijn blog uitgelegd waarom. Met geen enkele uitspraak en nooit bekende Teilhard de Chardin zich tot Spinozist. Dus waarom zoiets zeggen?
Ik heb de link naar je tweets verwijderd om mijzelf zoveel mogelijk te belemmeren nog ooit naar die uiterst idiosyncratische uitlatingen te gaan kijken. Ze houden mij te dikwijls te zeer bezig. Ik hoop dat het mij lukt er nooit meer te gaan kijken.

Zaten de teleologische visioenen en eschatologische wensdromen (terecht door jou als onspinozistisch afgewezen) soms opgesloten in de tweet?

Ik heb de boeken opgestuurd naar Stichting Teilhard de Chardin, die ze graag ontving. Zo krijgen ze een fraai tweede leven.

"Geest is volgens Teilhard de binnenkant van stof en stof is de buitenkant van geest. Tja, ach, klinkt misschien aardig, maart veel ga je er niet mee begrijpen."
Dat lijkt misschien zo op het eerste gezicht, maar om daar echt iets van te begrijpen, kan ik alleen maar mijn nieuwste boek aanbevelen "Hebben wij een ziel? Zo ja, waar dan?" Daarin ga ik uitvoerig in op de wetenschappelijke theorie onder de "geestelijke binnenkant van de materie". Zie mijn website voor meer info www.elektromagnetischekracht.nl. Deze blogschrijver zit er glad naast...