Richard Masonís Spinozaís God [1]

Hoewel ik niet denk dat er een bezoeker van dit Spinoza-blog is die erop zit te wachten wanneer ik nu eindelijk eens met de weergave van mijn leeservaring kom van dit boek van Richard Mason, The God of Spinoza. A philosophical study (Cambridge University Press, 1997), zit ik al dagen, weken eigenlijk, tegen het afronden van mijn concepttekst aan te hikken. Daar ik hier van af wil zijn (en ik dit blog toch in eerste instantie voor m’n eigen plezier schrijf), besloot ik vandaag om er maar eens aan te beginnen.

Ik heb het boek inmiddels diverse malen gelezen, zowel van kaft tot kaft, als vervolgens dan weer eens dit, dan weer eens dat hoofdstuk. In meerdere rondes nam ik het boek tot mij. En ik kan er maar niet genoeg van krijgen. Zo spreekt Mason’s benadering mij inmiddels aan. Wat is er veel van die uitlegger van Spinoza op te steken.

Een aantal jaren geleden legde ik het boek nog enigszins teleurgesteld terzijde, daar ik de indruk kreeg dat het mij geen antwoord gaf op mijn vragen en ook daar ik de – achteraf gezien tamelijk onterechte -  indruk had dat de auteur Spinoza voor een eigen karretje wilde spannen, n.l. dat Spinoza meer positiefs in religie zag dan tegenwoordig door velen wordt aangenomen (ik was, denk ik, toen nog niet aan die zienswijze toe, nu meen ik dat ook *) én vooral daar de auteur in Spinoza een religieus mens zag (aan die zienswijze moet ik nog steeds wennen). In de kantlijn van het zesde hoofdstuk over 'openbaring' tref ik wel zes keer het woordje ‘aap’ aan, waarmee ik aangaf te menen de auteur op een mij niet zinnende bedoeling te betrappen (daar leek de aap uit de mouw te komen). Volkomen foutief, voortkomend uit te veel wantrouwend lezen, merkte ik nu bij herlezing. Na dat hoofdstuk had ik toen geen zin meer in het boek, las alleen nog het slothoofdstuk en legde het weg – zonder dat ik de behoefte voelde erover te bloggen.

Toen ik begin deze maand op zoek ging naar wie deze Richard Mason was (zie onder de blogs over hem), werd ik opnieuw nieuwsgierig naar dat boek en begon het weer te lezen. Aan alles merk je dat je hier met een groot deskundige vandoen hebt – iemand die zich diepgaand en zeer serieus met Spinoza’s werk heeft bezig gehouden. En een heel eigen, nuchtere lezing van Spinoza heeft. Hij heeft een reeks vragen in z’n hoofd waarmee hij Spinoza bevraagt en als het ware in discussie met hem gaat. Hij geeft aan waar volgens hem Spinoza aanvulling behoeft daar hij zijn veronderstellingen en vragen niet geeft of teveel aan zijn lezers overlaat in de veronderstelling dat die hem wel begrijpen en z’n bewijsvoering zelf wel kunnen afmaken.

Het boek zou m.i. de status van een klassieker die het waarschijnlijk nog niet heeft, wel verdienen te hebben. Wat zou het goed zijn als een uitgever het alsnog in vertaling op de Nederlandse markt zou brengen. Maar dat zal jammer genoeg wel niet gebeuren.

Toen ik indertijd aan het boek begon, had ik vanuit hetgeen ik tot dan toe gelezen had en op grond van in het verleden gevoerde debatten, op een papiertje dat ik in nog het boek aantref geschreven: “Geeft Mason antwoord op vragen als: Is Spinoza’s God een subject? Kan Spinoza’s God denken? Heeft Spinoza’s God verstand? Heeft ‘hij’ zelfbewustzijn? Kan ‘hij’ zichzelf en ‘zijn’ werk begrijpen? Wat betekent dat dan?”

Ik werd nogal teleurgesteld, want dit waren niet direct de preoccupaties van Mason. Hij besteedde hier geen hoofdstukken of zelfs maar paragrafen aan. Dit soort vragen zijn ook wellicht teveel door theologen in het verleden opgeworpen vragen? Nu in mijn tweede leesronde, merkte ik dat hij op sommige aandachtspunten wel degelijk antwoord geeft, maar dan ofwel op een plaats waar ik die niet had gezocht of soms in een bijzin.

Zo wordt duidelijk gemaakt dat God op geen enkele wijze een ‘object’ is. En dan kun je wellicht zelf al afleiden dat er dan ook niets is dat een subject kan zijn. Zo wordt “The infinite Idea of God” op twee plaatsen behandeld, in het hoofdstuk “How God acts” in de paragraaf “Possibility”  (n.a.v. Ethica 2/8) en verder uitgewerkt in het tiende hoofdstuk “Understanding eternity”. En daarin laat hij zien dat God alleen via de mensen denkt: “Spinoza’s God, for example, is not thinking any thought which are not thought by people.” (p. 239) Gezien de immanentie van deze God is er geen plaats buiten de mensen waar met bewustzijn gedacht wordt. Een duidelijke zienswijze die volgt uit het geheel en waar hij geen hele paragraaf voor nodig heeft.

Opbouw boek
Het boek is in drie delen opgedeeld. Maar eerst is er een schitterende inleidend hoofdstuk “Spinoza’s contexts”, 
waarin hij behandelt hoe er pogingen gedaan zijn Spinoza te begrijpen, te verklaren zelfs, uit diverse achtergronden zoals: de joodse filosofie, de joodse geschiedenis vooral der marranen, het joodse mysticisme, de christelijke randreligieuzen waarmee hij omging, de politiek van de Republiek, het cartesianisme, de –vooral joodse – scholastiek, de stoa en dergelijke. Kortom Spinoza leefde als het ware in vele werelden: “He can be seen and understand from many directions.” (p. 1) Bijna elk van die richtingen leidde wel tot controverses onder de geleerden.
Hij trekt daaruit de conclusie dat het nuttig en wenselijk is bij het verstaan van Spinoza een balans te zoeken tussen historische en filosofische factoren: historische factoren moeten niet teveel naar de achtergrond worden gedrongen zodat ze niets meer te betekenen hebben, maar moeten zeker niet teveel naar de voorgrond worden gehaald. Zo verzet hij zich tegen de (‘romantische’) lezing van Yovel die Spinoza teveel als een eenling, als “het individu bij uitstek” beschreef.
Mason maakt goed duidelijk dat en waarom je Spinoza niet met één hem uitleggend boek kunt volstaan en hij is het dan ook bepaald niet eens met “understandably partisan scholarly enthousiasms” (p. 14).

De hierop volgende drie delen kregen de titels mee: I The God of the philosophers”; II “The God of Abraham, of Isaac and of Jacob; III “The God of Spinoza”. Het moge duidelijk zijn dat de benamingen van de eerste twee delen ontleend werden aan het bekende momoriaal van Pascal. Enigszins onverwacht zijn de vier hoofdstukken van het derde deel: 8 “Choosing a religion”; 9 “The figure of Christ”; 10 “Understanding eternity”;  11 ”Why Spinoza?”

Dat eveneens weer schitterende laatste hoofdstuk zou, net als de inleiding, beter buiten dat derde deel kunnen worden gehouden, want het geeft nog eens een soort samenvattende hoofdlijnen van het hele boek.

Het is een zeer apart boek, duidelijk geschreven na het vele malen les gegeven te hebben over de Ethica. Hij is a.h.w. in één ‘mood’ zowel bezig met het uitleggen wat Spinoza moet hebben bezig gehouden, welke kwesties hij heeft willen beantwoorden of welke problemen oplossen; tegelijk geeft hij commentaar en laat hij zien dat Spinoza zijn eigen vragen niet duidelijk aangeeft en zijn bedoelingen of motieven niet of nauwelijks articuleert en vaak tergend gecomprimeerd of compact zijn ideeën uit, waarbij hij veel vragen opwerpt. Tevens gaat hij in op interpretaties van scholars welke hij al dan niet vruchtbaar acht of waarop hij uitgesproken kritiek heeft. Om een voorbeeld te geven: de term ‘attributen’ noemt hij “one of his most damagingly misleading choices of terminology” (p. 41) en in een voetnoot citeert hij uit 1/Def4 “’tanquam ejusdem essentiam constituens’: four words that have generated more debate than anything else that Spinoza wrote.” (voetnoot 96 op p. 46) Hij geeft uitleg van en commentaar op Spinoza en en passant (zonder dat het teveel wordt) op de secundaire literatuur.

In een volgend blog zal ik een aantal thema’s brengen en zijn behandeling daarvan die het boek m.i. zo aantrekkelijk maken.

_____________

De eerder blogs over Richard Mason:

31 augustus 2014: Op zoek naar Spinoza scholar Richard Mason

1 september 2014: Richard Mason (1948 – 2006) a unique Spinoza scholar

1 september 2014: Richard Mason (1948 – 2006) zijn werken over Spinoza

2 september 2014: Richard Mason (1948 – 2006) Why Spinoza?

2 september 2014: Jeffrey Bell over Richard Mason en "Spinoza or Leibniz"

volgt 26-09-2014: Richard Mason’s Spinoza’s God [2] 

____________

*) Nu heb ik geen moeite meer (integendeel juist, want het is treffend waar) met b.v. een tweet zoals Yoram Stein die begin deze maand uitzond:

Terug naar de studie van Spinoza die niet alleen wijst op gevaren van religie, maar ook laat zien hoe religie een positieve kracht kan zijn.

— Yoram Stein (@yoramstein) 1 september 2014

Reacties

Ik heb het boek gisteren ontvangen en voor de eerste maal geopend. Wat raad je me aan Stan, ee rst jouw blog lezen of eerst het boek lezen?

Oei, Mark, meen je die vraag echt?
Ik vermoed dat je stevig genoeg in je schoenen staat, zodat lezen van mijn blog je niet zal afhouden van het vormen van een eigen oordeel over Mason's boek.
Als je zelf daaraan twijfelt zou ik adviseren: eerst het boek.
Leuk te horen dat je zijn boek aangeschaft hebt, Dat is vast vanwege mijn blogs en dat doet me deugd.
Ik ben benieuwd naar jouw leeservaring en hoop die t.z.t. hier of via een blog op "Spinoza in Vlaanderen" te kunnen lezen.

Stan, het verslag van je zoektocht naar Richard Mason is heel boeiend. Het zoeken, het onverwacht vinden. Het maakt me erg nieuwsgierig, het is een stimulans om het boek van Mason zelf te gaan lezen. Maar ja, Piketty ligt er ook nog :) Dus ik doe het even met je blog.