Snippers nieuwe informatie over Spinoza ontdekt

“Het gebed van Spinoza: denken met de wijzen, praten met het volk. De wereld wil bedrogen worden: het zij zo. Amen”

Ziedaar een notitie, geschreven door kennelijk een insider, niet lang na het overlijden van Spinoza.

Lire la présentation du dossier « Histoire et Philosophie de la Médecine » (cahier Hiver 2010) des Archives de PhilosophieHet laatste (winter)nummer van Archives de Philosophie heeft als thema “Histoire et philosophie de la médecine” en bevat een interessant Bulletin de bibliographie spinoziste XXXII.

Daarin, zo laat Wim Klever mij weten, een stuk van Piet Steenbakkers getiteld: “La mort de Spinoza: une rumour inconnu.” Het gaat over een handgeschreven document dat zich in de Universiteitsbibliotheek van de RU Utrecht bevindt. Het betreft een aantekenboekje van bescheiden omvang, dat tussen 1678 en 1679 moet zijn geschreven. Over wie de maker van de notities geweest is, komt men niet verder dan de gissing van een naam op basis van een paar letters. Die is dus onbekend. Maar er staan elf interessante opmerkingen in die rechtstreeks of onrechtstreeks betrekking hebben op Spinoza. De laatste ervan luidt:

"Toen Spinoza's dood naderde beval hij om medicamenten en levensmiddelen langs zijn bed te zetten. Hij zei tegen de dokter om weg te gaan en de deur met de sleutel te sluiten. Daarna leefde hij volgens de huisharts die in de kamer erboven sliep, nog drie dagen. Zo stierf hij. Het is onzeker of hij nog berouw had". [Vert. Wim Klever]. Ook de volgende tekst is van de hand van Klever:

Daarmede hebben wij naast de berichten van Colerus, Schuller en Van Gent weer een nieuw gegeven, dat ons misschien enig licht gaat geven over de raadsels rond Spinoza's einde.

Sommige andere aantekeningen zijn ook interessant. De mooiste vind ik no. 9: "Het gebed van Spinoza: denken met de wijzen, praten met het volk. De wereld wil worden bedrogen: het zij zo. Amen". 

No. 3 mag er ook zijn: "Volgens Van Someren was hij atheïst. Dit is wat hij zegt: alle beginselen bestaan in de beweging en die beweging moet zo door Gods gepredetermineerde wil zijn geproduceerd". Aardige toelichting op mijn onlangs in de NRC gepubliceerde brief over de 'Lichtdruppel' waarin ik ook stelde dat volgens Spinoza de dingen niets dan bewegingsgraden zijn.

Of de 4e: "Spinoza heeft moeilijke begrippen. Velthuysen heeft dikwijls meer dan een maand nodig gehad om een enkele propositie te begrijpen".

Je weet, Stan, dat ik in 1991 een boekje heb open gedaan over Lambert van Velthuysen's ambivalente houding tegenover Spinoza: Verba et sententiae Spinozae, or L. van Velthuysen on Benedictus de Spinoza (Holland University Press-APA). Dit fragmentje bewijst eens te meer dat hij erg gefascineerd moet zijn geweest door Spinoza.

Steenbakkers vermeldt niet wie het notitie-schrift heeft ontdekt, wel dat hij er samen met J. Touber en Jeroen van de Ven een uitgebreide publicatie aan zal wijden in een nummer van LIAS. Alle kleine beetjes die we over Spinoza en zijn werk te weten komen zijn waardevol. De laatste keer dat dit gebeurde was in 1995, toen ik de publiciteit zocht m.b.t. de zogenaamde marginale aantekeningen in een Leids exemplaar van de Opera Posthuma. Die waren ook volgens Steenbakkers "belangwekkend materiaal". Helaas is er tot op heden nog weinig mee gedaan. Zie daarover nu mijn terugblik annex retractatio voor mijn fouten daarbij in deze PDF."

Tot zover het bericht dat Wim Klever mij toezond om het op dit blog te vermelden, waarvoor ik hem uiteraard dank.

De opmerking "Het is onzeker of hij nog berouw had" geeft mij wel een indicatie voor het vermoeden van een weinig echt Spinozistische oriëntatie van de auteur. Toen ik dit Wim Klever liet weten, meende hij dat deze uitspraak "kennelijk afkomstig [is] van de huisarts die de schrijver van de aantekeningen als bron aanvoert. Dit is dus helemaal geen teken van eigen vijandigheid tegenover Spinoza."
We wachten de verdere publicatie over deze vondst af.