Spinoza en de Dag van de Tolerantie - 16 november

De Internationale Dag van de Tolerantie werd in 1996 ingesteld door de VN om daarmee alle lidstaten op te roepen om activiteiten te organiseren die tolerantie bevorderen. Al enige weken loopt in ons land die naar mijn gevoelen vreselijke tolerantie-campagne van de Stichting Sire. Die moet uiteraard weer uiterst lollig en op het onbenullige af onnozel zijn, waaruit blijkt dat de makers van de flop geen bal begrepen hebben van wat tolerantie nou werkelijk inhoudt.

Hoe vaak wordt Spinoza niet in verband gebracht met de roep om tolerantie: zijn pleidooi voor libertas philosophandi! Zie b.v. op deze wikipediapagina over tolerantie. Maar, schrijft Michael A. Rosenthal, “The problem is that Spinoza does not offer an explicit theory of toleration.” *)

De vraag is of dat eigenlijk wel een probleem is. En of niet Spinoza’s hele filosofie een-en-al impliciete toelichting is op wat - al dan niet welbegrepen - tolerantie genoemd wordt. Het lijkt me nuttig hier te stellen dat het helemaal niet toevallig is dat je het concept tolerantie bij Spinoza niet vindt en dat het woord ‘tolerantie’ in zijn hele werk niet voorkomt.

Mensen, zowel als hun verschillen van mening en hun verschillende godsdienstige overtuigingen, hebben bij hem sowieso altijd al het volste recht van bestaan, alleen al omdat ze bestaan! Ze kúnnen in Spinoza’s filosofie al niet het object van enige vorm van tolerantie zijn. Tolerantie is iets dat wordt uitgeoefend t.o.v. iets waarvan iemand op een of andere manier al niet het volle recht op bestaan erkent. En waar kan die mening dan op berusten? Waar haalt iemand het ‘recht’ vandaan te tolereren of niet te tolereren? Een tolerante houding vertrekt van iets volstrekt fouts (‘menen dat iets niet mag bestaan’) om vervolgens mooi weer te spelen (‘zie mij tolerant zijn’).

“Het recht om te bestaan van elk zijnde is gefundeerd in de noodzaak van het bestaan zelf!”**) Let wel, ‘zijnden’ slaat op álles in de werkelijkheid en betreft zowel dingen als gedachten.
Het recht dus van elk zijnde om te bestaan, en precies zo naar zijn diversiteit te bestaan, is gebaseerd op Spinoza’s leer van de enkelvoudigheid en oneindigheid van de substantie, begrepen als de absolute macht, alsmede op de theorie van de substantie (de werkelijkheid) als veroorzaakt door de natuur en niet door verstand en wil. Als God=natuur=de werkelijkheid alle attributen bevat en alles dat in die natuur betrokken is ervan is afgeleid, volgt daaruit dat alles dat bestaat, noodzakelijk bestaat en vanuit die noodzakelijkheid perfect is. Daarom stelt Spinoza simpelweg dat “alle dingen en acties die in de natuur bestaan perfect zijn”. Alles dat bestaat heeft door te bestaan van nature het volledige recht om te bestaan en te handelen alleen al vanwege dat bestaan zelf, zonder enige noodzaak van erkenning of legitimatie door welke andere dan ook.  

Met ‘natuurlijk recht’ bedoelen we (bedoelt Spinoza) datgene wat samenvalt met de kracht of macht dat iets op elk moment heeft. Wanneer vervolgens dit recht beperkt wordt in het maatschappelijk gemeenschapsleven door een positief toegekend en gedeeld recht, verdwijnt daardoor het oorspronkelijke recht niet geheel, maar blijft bestaan om de uiterste reden en in zekere zin de rechtvaardiging te bieden voor de ondernomen daden, deugdzaam of niet in de ogen van het positieve recht en de wet. Elke actie is de uitdrukking van die oorspronkelijke kracht, wordt uitgeoefend in het volste natuurlijke recht, zelfs als het in tegenspraak is met het positieve recht. Hieruit volgt dat alle dingen die niet onderworpen zijn aan positief recht, zoals meningen (inclusief religieuze opvattingen) bestaan en worden uitgeoefend met volledig natuurlijk recht. Positief recht ziet immers alleen op daden. Dus verschillen van mening hebben recht op bestaan etc. QED.

Wat voor plaatje je hier ter illustratie bijvoegt, het maakt niet uit. Of het nu zo’n opzettelijk ‘diversiteits’-plaatje is…

                  

of deze van Pussy Riot 

                   

of het kabinet Rutte II ...

                    

of zelfs uit de "bijsluiter" van het "tolerantiepakket" - ja zelfs deze Sire Reclame die ik zo irritant vind... - alles heeft recht van bestaan omdat het bestaat.

                         

____________

*) in "Why Spinoza Is Intolerant of Atheists: God and the Limits of Early Modern Liberalism." In The Review of Metaphysics 65 (June 2012): 813-839]. Daarin schrijft hij: “The best way to look at his views on toleration is, of course, to look at the relevant chapters of the TTP. The problem is that Spinoza does not offer an explicit theory of toleration. His goal, he says, is to promote "freedom of philosophizing," and his views on the toleration of heretical religious beliefs are worked out along the way as part of his broader political theory.“ [Hier]

**) Ik maak in dit blog gebruik van de "Preface" van Filippo Mignini tot de Benedictus de Spinoza Opera posthuma Amsterdam 1677 [Riproduzione fotografica integrale. Quodlibet, Macerata, 2008]

Reacties

Je snijdt weer een hoogste interessant probleem aan, Stan. Daar heb je een fijne neus voor. Het is echter onjuist te stellen "dat je het concept van tolerantie bij Spinoza niet vindt en dat het woord tolerantie in zijn hele werk niet voorkomt"". Het concept is er volop, maar wordt door Spinoza, althans in de zin van gedogen van wetsovertreding, afgewezen, als zijnde funest voor de staat. Zie bv TTP 19 en TP 3/3 en Ethica 4/37s (unusquisque civitati obtemperare tenetur). En het woord komt, althans in werkwoordsvorm, wel degelijk voor en nog wel op een zeer markante plek, in TTP 7: hoc Christi et Jeremiae documentum de TOLERANDA iniuria et impiis in omnibus concedendo locum tantum habere ubi Justitia negligitur et tem oei us oppressionis, NON AUTEM IN BONA REPUBLICA. Tolerantie in deze zin vindt men enkel in een corrupte staat.
Ik meen dat ook M. Rosenthal verwijst naar het eenmaal voorkomen van het woord in de TTP. Tolerantie van publiekelijk geuite en verdedigde afwijkende standpunten is heilzaam (TTP20).
Het aangehaalde artikel van Rosenthal is in meerdere opzichten aanvechtbaar, nogal verward en soms ook onzinnig, alles behalve aanbevelenswaardig. Mer dan wie ook heedt Spinoza een 'tolerantie-theorie', alleen is die wel anders dan de doorsnee Westerse intellectueel qelgevallig is. Em dan die titel, die iemand perplex doet staan. Alsof Spinoza intolerant voor atheisten zou KUNNEN zijn, waar hij zelf herhaaldelijk stelt en aantoont, dat atheisme een menselijke, of liever natuurlijke, onmogelijkheid is. Godsgeloof is, ondanks het flutboek van ene Philipse, een onvermijdelijkheid, een artikel van het algemene katholieke geloof, dat men alleen als kwaadwillige boekengeleerde kan loochenen. Zie TTP 14, E 1/app, TP 3/8. De politieke autoriteit hoeft het niet eens voor te schrijven, maar zal het als hoeder van de religio patriae toch wel onderstrepen en de weigeraars als onruststokers behandelen. Locke, al weer die Locke, had dat heel goed begrepen en volgde Spinoza hierin.

Wim,
Dank voor deze uiteenzetting.
Ik heb nagelaten wat ik meestal wel doe in zo'n geval: in Gebhardt checken of een bewering klopt en of ik een citaat kan vinden. Nu heb ik gevaren op koers van de bewering die Mignini deed in de geciteerde tekst, wat ik dacht zonder risico te kunnen doen bij zó'n Spinoza-geleerde; wiens tekst ik veder goed kon gebruiken. Tolerantie in een of andere samenstelling komt zelfs nog vaker voor dan door jou vermeld.

Mij ging het er om Spinoza's 'tolerantie-theorie' te reconstrueren als bestaande in een tweeslag (waarvan ik de tweede in het blog zelf vergat te vermelden, wat ik dus hierbij doe)
[1] ten eerste: (h)erkennen dat iets bestaat;
[2] ten tweede: dat niet bespotten, niet betreuren noch verachten, maar trachten te begrijpen.
Volgens mij heb je hiermee in een notendop Spinoza's tolerantietheorie.

Aan deze laatste en vaak door Spinoza herhaalde uitspraak had ik niet eens gedacht, omdat die voornamelijk tolerantie door individuen betreft, terwijl HET tolerantie-vraagstuk toch primair de coulante houding van een overheid betreft. Zo ook in mijn reactie, zo ook in TTP 7.