Spinoza en Lesbos [1]

Er lijkt zich een nauwe band aan het ontwikkelen te zijn tussen Spinoza en Lesbos. Ik bedoel dat het opvalt dat er steeds meer Nederlandse cursussen over Spinoza op Lesbos worden gegeven. Daarover in een volgend blog meer. Eerst wil ik het in dit blog hebben over een eerste, hoewel indirectere associatie van Spinoza met Lesbos en wel via wat hij in de laatste paragraaf, §4, van het Politiek Traktaat schrijft over de Amazonen. De paragraaf uit de vertaling van Willem Meijer plaats ik aan het eind van dit blog (is eenvoudiger, want die bestaat al digitaal i.t.t. de vertaling van Karel D’huyvetters).

In de Griekse mythen werden de eilanden Taurus, Lemnos en Lesbos door de Amazonen bewoond. Zij leefden zonder mannen en namen alleen contact op met mannelijke buren als ze nageslacht wilden. Jongetjes baby’s werden gedood, alleen meisjes opgevoed. Lesbos werd de naamgever voor de liefde van vrouwen voor vrouwen: lesbische liefde. Zo genoemd daar de zevenhonderd jaar voor Christus op het eiland Lesbos wonende dichteres Sappho, die talloze minnaressen had en gedichten over vrouwenliefde schreef. *)

In die 4e paragraaf in het 11e hoofdstuk over de democratie wil Spinoza nagaan waarom vrouwen van het bestuur zijn uitgesloten en met name of dit vanuit hun natuur (hoe ze zijn) gebeurt of louter door wetgeving. In het laatste geval zou dat kunnen worden gewijzigd, in het eerste geval zou het een onveranderlijk gegeven zijn. Ik ga het niet nog eens uitgebreid over Spinoza’s vrouwbeeld hebben en over deze 'zwarte bladzijde' in zijn politieke filosofie. Daarover is al veel geschreven, ook op dit weblog.

Hier wijs ik erop – mede daarop weer eens gewezen door de lezing van Henri Krop in Paradiso – dat Spinoza het Politiek Traktaat niet op de hoogste kenvormen in zijn filosofie (rede en intuïtie), maar op de ervaring, de eerste kenvorm, baseerde. Hij wijst op de bestuursvormen zoals ze in de geschiedenis, bij alle volkeren tot nu toe voorkomen. Het is hem bekend dat je je via inductie op glad ijs begeeft, ook heeft hij weet van hoe een tegenvoorbeeld (zoals Popper’s ‘ene zwarte zwaan’ de bewering ‘alle zwanen zijn wit’ ontkracht), een algemene bewering over dé (vrouwelijke) natuur ontkracht. De Amazonen fungeren als die zwarte zwaan, en daarvan geeft hij wel aan dat die niet gelden, want een verzinsel zijn. Hij legt echter niet het accent op het fictionele, niet reële karakter, maar op het ontkrachten van de bewering dat de Amazonen een voorbeeld van bestuur van vrouwen over mannen zouden zijn. Hij schrijft: “De Amazonen daarentegen, die weleer volgens de legende zelven regeerden, duldden niet dat er zich mannen in hun land bleven ophouden; voedden alleen de kinderen van het vrouwelijk geslacht op, en vermoordden hun mannelijk kroost.”

Zo schuift hij Lesbos als voorbeeld terzijde, niet vanwege de fictie, maar vanwege de niet-toepasselijkheid. En meent zo over de ongeschikte natuur van vrouwen voor deelname aan bestuur vanuit ervaringsgegevens te kunnen besluiten. Misschien meende hij wel dat zijn betoog juist sterker werd door erop te wijzen dat zelfs in fictie bestuur van vrouwen over mannen niet voorkomt.
Hoewel Spinoza op vele plaatsen zich tegen Aristoteles verzet, lijkt hij zich hier sterk te baseren op de inzichten die Aristoteles [die overigens met zijn leerling en vriend Theophrastos op Lesbos natuuronderzoek deed] in zijn Politica geeft over meester en slaaf, en man en vrouw. [Zie Politics
PDF in de vertaling van Benjamin Jowett].

Kortom, er valt veel te bestuderen over, zeg maar, Spinoza en Lesbos. Een cursusprogramma zou kunnen bevatten:  Spinoza’s eigen tekst, het Politiek Traktaat, Aristoteles’ Politica, en diverse teksten van zowel vrouwen als mannen over Spinoza’s vrouwbeeld - inmiddels een hele verzameling. Als je dus hoort dat meerdere Spinoza scholars naar Lesbos trekken om er Spinoza te doceren en samen met anderen te bestuderen, zou je misschien denken dat Spinoza’s denken over vrouwen er centraal staat. Ik heb echter niet de indruk dat het daarom gaat. In een volgend blog over een reeks op Lesbos gegeven cursussen.

_________________

*) De woorden lesbisch en homoseksualiteit waren Spinoza nog niet bekend (dateren van latere tijd).

Uit Spinoza’s Politieke Verhandeling (vert. Willem Meijer)
Hfst 11, §4. Misschien zal men mij vragen of de vrouwen dan van nature of krachtens een wettelijke bepaling, van de mannen afhankelijk zijn? Want is dit alleen een gevolg van een wettelijke instelling, dan hadden wij geen enkele reden de vrouwen van de regeering uit te sluiten. Raadplegen we echter de ervaring, dan zullen we zien dat dit zijn grond vindt in heur machteloosheid. Immers, nergens ter wereld is het voorgekomen dat mannen en vrouwen te zamen regeerden, en waar ook mannen en vrouwen worden aangetroffen, zien wij dat de mannen regeeren en de vrouwen geregeerd worden en dat op die wijze beide geslachten in eendracht samenleven. De Amazonen daarentegen, die weleer volgens de legende zelven regeerden, duldden niet dat er zich mannen in hun land bleven ophouden; voedden alleen de kinderen van het vrouwelijk geslacht op, en vermoordden hun mannelijk kroost.

lndien nu de vrouwen van nature aan de mannen gelijk waren, en zoowel in geestkracht als vernuft, waarin hoofdzakelijk ‘s menschen macht en dus zijn recht bestaat, gelijkwaardig waren; dan zou men toch onder zoovele en zoo verschillende volken enkele moeten aantreffen, waar beide geslachten tegelijk, andere waar mannen door vrouwen geregeerd werden en zoo werden opgevoed dat zij geestelijk lager stonden. Daar dit nu nergens is voorgekomen, mag men gerust beweren dat de vrouwen van nature geen rechten hebben gelijk aan de mannen, maar verplicht zijn voor hen onder te doen, en dat het dus niet mogelijk is dat beide geslachten samen regeeren en nog veel minder dat mannen door vrouwen geregeerd worden. Denken wij bovendien nog aan de menschelijke hartstochten, aan het feit namelijk, dat de mannen de vrouwen meestal alleen uit wellust minnen, en heur vernuft en verstand even zoo hoog achten als zij door schoonheid uitmunten, dat bovendien de mannen zeer moeielijk kunnen dulden dat vrouwen, die zij beminnen anderen in eenig opzicht genegen zijn, en wat dies meer zij; dan zullen we licht inzien, dat niet zonder groot gevaar voor rust en vree, mannen en vrouwen samen kunnen regeeren. Maar hiervan genoeg.”

                                                 * * *  

Er is nog de volgende indirecte relatie tussen Spinoza en Lesbos:

De gerenomeerde Vlaamse essayist, dichter en meestervertaler Paul Claes verzorgde zowel vertalingen van (en eigen) gedichten over Spinoza, in Het Kristal. Twaalf sonnetten voor Spinoza [Jozef Moetwillig, 2014 - cf. blog], als van Sappho, Liederen van Lesbos [Amsterdam: Meulenhoff, 2006 - cf.bespreking door Ward Daenen in De Morgen van 15 febr. 2006
De bundel was overigens al eerder verschenen, in 1990 bij Kritak te Leuven - cf. DBNL]