Spinoza in Paul Bourgetís roman Le Disciple (1889)

Deze roman was mij niet bekend en het zal ook wel nooit tot lezen ervan komen, maar uit wat ik erover tegenkwam kan, ja moet ik dit blog samenstellen.

Het begon bij wat ik las bij Pierre-François Moreau, "Spinoza's Reception and Influence," in Genevieve Lloyd (Ed.), Spinoza: Critical Assessments, Volume 4. The reception and influence of Spinoza's philosophy. Taylor & Francis, 2001 – books.google. Daarin deze alinea over op Spinoza georiënteerde literatuur in de 19e eeuw, waarvan uit Duitsland Auerbach's Spinoza. Ein Denkerleben (1838) zeer bekend is, maar het volgende werk uit Frankrijk mij althans niet bekend was:

“In France, Spinoza played the role of the bad teacher — or rather, of one of the bad teachers (with Taine) — in Le Disciple (1889), the novel of the traditionalist Paul Bourget, inspired by a contemporary news item. The hero is a modern philosopher whose whole life consists in one word: thought. He systematically prohibits charity to himself because he believes, like Spinoza, that "pity in a wise man who lives by reason is bad and useless." He detests Christianity as an illness brought on by humility. He relies on Darwin (but with reference to Spinoza) for the idea that "the moral universe reproduces exactly the physical universe and that the former is only the painful and ecstatic consciousness of the latter." We can surmise the morality of the tale: Such a philosophy leads to assassination on the part of the student who applies too well the teacher's maxims. That the teacher is elsewhere described as someone "very sweet" is not an extenuating circumstance; Bourget is concerned with showing that even virtuous atheists are still worse than other individuals.”

Wikipedia leert: De discipel is een roman van Paul Bourget (1852 -1935), die hij schreef tussen september 1888 en mei 1889 en publiceerde in 1889. De roman analyseert het onderwijs voor de nieuwe generaties van zijn tijd. Het wordt beschouwd als zijn meesterwerk. Hij hekelt de verantwoordelijkheid die de docent heeft op het denken en beschuldigt de moderne wetenschap de religie te hebben vervangen zonder daarvoor in de plaats een moraal te bieden.

Robert Greslou, discipel van Adrien Sixte, is de hoofdpersoon van de roman. Het is een verdorven jonge intellectueel, die het geloof verloor en dat omzet in deterministische theorieën. Paul Bourget wilde hem te diskwalificeren in de ogen van bepaalde jongeren. De liefde die hij in Charlotte opwekt, wordt dan de duizeling van vernietiging. Hij levert een aanfluiting van morele en sociale waarden, van goed en kwaad, het vaderland, justitie. Zijn leermeesters waren Alfred de Musset die Christus in hem doodde, of Stendhal, die hem het verontrustende voorbeeld van Julien Sorel bood en zelfs Spinoza die de meest boze neigingen van Greslou een zorgwekkende rechtvaardiging bood.

                [Zie hier afbeeldingen van de eerste uitgave]

Het eerste artikel dat Paul Bourget schreef, verscheen in 1872 en was getiteld  « Le Roman d'amour de Spinoza » [cf. wiki]. Daarover en over Le Disciple schrijft Giuliano Campioni: “Significantly, Bourget had started in 1872 with an essay on Spinoza where it is already possible to see the romancier interested in the analysis of the passions of love, the "psychologist" who, following Taine and Sainte-Beuve, wants to refer philosophical doctrines back to human, personal feelings: "poemes metaphysiques ne sont qu'une transformation supreme, comme l'efflorescence ideale de notre sensibilite." The range of his interests included the "scientific" analysis of the passions and determinism. he writes: "L'Ethique figure parmi les ouv-rages qui doivent demeurer en psychologie." Spinoza, in Bourget's particular, "positivist" reading, is present in the "psychologist" Taine. Bourget will only reject him in the Disciple, in the name of "tradition" and morality. Adrien Sixte, the determinist "master", refers to Spinoza: he desired "étudier les sentiments humains comme le mathematicien etudie ses figures de geometrie". In Physiologie de l' amour modern, Bourget will still find himself playing with Spinoza's Ethics, sometimes developing arguments more geometrico and citing the philosopher's analysis of jealousy (Ethics, III, prop. XXXV, Scholium).” (p. 230-231)

Daar Nietzsche o.a. werk van Bourget las, schreef Giuliano Campioni het hoofdstuk, waaruit ik deze passage nam:

Giuliano Campioni, "Nietzsche and "the French Psygologists": Stendhal, Taine, Ribot, Bourget, in: João Constancio, Maria Joao Mayer Branco & Bartholomew Ryan, Nietzsche and the Problem of Subjectivity. Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2015, p 219-233 – books.google *)

_________________

*) Het was door het zoeken naar Paul Bourget + Spinoza dat ik dit werk op het spoor kwam en zo het hoofdstuk in dit boek van David Wollenberg over Nietzsche en Spinoza, waarover ik gisteren eerst maar even het blog bracht.]

PEUT-ON ENCORE AUJOURD’HUI LIRE LE DISCIPLE DE PAUL BOURGET? Waarin een aantal aardige observaties [Cf.]