Spinoza ingezet "Tegen de nepgeschiedenis"

Vandaag zag ik op Filosofieblog, een blog dat Floris Solleveld postte op 29 juli 2009 [met tags: Politiek, Openbare ruimte, Verlichting, cultuurkritiek, Spinoza]. En met deze illustratie.

   

Je kunt op dat filosofieblog alleen maar op de meest recente blogs reageren. Ik leg mijn eieren dus maar hier, in m'n eigen nest.

Floris Solleveld, die eerder op mijn verzoek een fraaie cartoon van Spinoza maakte, is blijkbaar een kleine eenpersoonsactie begonnen, waarin hij protest aantekent tegen de overdreven ophemeling en vooral het valse gebruik van Spinoza. Eerst maar eens die cartoon.

 

Een fraaie cartoon, van een lekker scherpe, felle Spinoza..
Nu Floris' tekst.

"Spinoza-standbeeld, tegenover het Amsterdamse stadhuis, staat voor mij [Floris Solleveld] symbool voor een verkeerde wending in de omgang met de Nederlandse geschiedenis, beginnend met de terugkeer van de heldenverering in Jonathan Israëls Radical Enlightenment, dat het ontstaan van de moderne wereld uitlegt als de overwinning van een kleine groep dappere ‘radicale verlichters’ in een landje aan de Noordzee op een meerderheid van hielenlikkende ‘gematigde verlichters’; wortel gevat in de verwarring na 11 september en 6 mei; en tot nationale politiek verheven door middel van een ‘canoncommissie’, een kamerbreed gesteunde motie van populistisch links voor een ‘nationaal historisch museum’, en een van overheidswege opgelegde leeskaart voor het geschiedonderwijs in de vorm van ‘vijftig vensters’.

We mogen - nee, we moeten - blijkbaar weer trots zijn."

Pfff, dat is er uit! Maar, beste Floris, je gooit in je verontwaardiging wel erg veel op een hoop. Dit zijn erg veel thema's - op 'n rijtje

Omgang met de Nederlandse geschiedenis: verkeerde wending.
Jonathan Israëls Radical Enlightenment: terugkeer van de heldenverering.
De actie voor een nationaal historisch museum: door ´links´ doorgedrukt
Invoering van de geschiedeniscanon in vijftig vensters. 
De patriottistische trots wordt ons door de strot geduwd.

Eens zien wat je hiervan verder uitwerkt.

"De merkwaardigste uitwas van deze poppetjesgeschiedenis is wel de wildgroei van Spinoza-activiteiten, vaak bij cultureel progressieve instellingen, met ronkende titels als My name is Spinoza (Mediamatic), Spi[FREE]noza (Smart Project Space), Spinoza Redux (Castrum Peregrini) en het reciteren van Spinoza bij galerie W139. Hoewel al deze activiteiten tenminste nog met enige ironie omkleed worden, bevrijdt ze dat niet van de stank van zelffelicitatie: kijk eens hoe progressief en ruimdenkend we zijn, in deze vrijdenkersdelta."

Met deze geur van Amsterdamse 'zelffelicitatie' heb je wel een punt (dat Amsterdam heb ik even toegevoegd - je vergat het). Als je dit Spinoza-weblog wel eens hebt bekeken, zul je bemerkt hebben dat hier - van mij en 'reagenten' - al aardig wat (mild-)kritische geluiden over al die 'Spinozakunst' zijn langsgekomen. Maar waarschijnlijk vind je dit weblog ook al teveel van het 'ongoede'. 
Laat ik weer naar je luisteren:

"Maar de meeste van deze activiteiten doen niemand kwaad. Het Spinoza-standbeeld, daarentegen, staat prominent lelijk te wezen in de publieke ruimte, behangen met hazen en vogels (dat staat voor ‘vrijheid’) en vergezeld van een icosaëder (dat staat voor het geometrische karakter van de Ethica.) In plaats van een symbool voor onze verlichte cultuur, is het eerder een symbool van de tekortkomingen van deze hedendaagse culturele verheffingspolitiek."

Nu kan men over kunst en pseudo-kunst of kitsch altijd wel flink van mening verschillen; dat blijft (ook volgens Spinoza) iets subjectiefs. Maar ook hier geldt: op dit weblog zijn diverse kritische uitingen te vinden over dit beeld. Je hebt gelijk, maar het staat er wel. Dan lijkt mij: beter iets dan niets (en het centrum van Amsterdam had helemaal niets: nog geen plaquette). Bij elk ander beeld zou er ook wel altijd iemand gelijk kunnen hebben met zijn kritiek. Tegen het beeld dat in 1880 in Den Haag werd onthuld waren ook bezwaren te horen. Het staat er nog en de dingen worden ons vanzelf vertrouwd.
Maar wat ga je dan zeggen?

"Waar hebben we Spinoza voor nodig? De man heeft vast een belangrijke rol gespeeld als wegbereider van de Verlichting - hoewel het anachronistisch blijft om iemand die het begrip niet hanteerde en zeker niet om zichzelf te omschrijven, te bombarderen tot eerste Verlichter. Ja, 17e-eeuwers hadden ook al ideeën verwant aan die van de philosophes, maar dat betekent niet dat ze eraan gelijk gesteld moeten worden - net zo min als de Weimarer Klassiker gelijkgesteld moeten worden aan de Renaissance-humanisten, omdat ze verwante ideeën hadden. En het kan betoogd worden dat Spinoza pas als filosoof gecanoniseerd is door het Duitse Idealisme, en tot revolutionaire held benoemd door de Frühromantiker.
Maar dat zijn allemaal secundaire overwegingen. Het punt is eenvoudig dat we Spinoza niet nodig hebben om te pleiten voor onze vrijheden. Je hoeft de Tractatus Theologico-Politicus niet te lezen om democraat te zijn."

Nu geef je duidelijk blijk dat je werkelijk helemaal niets met Spinoza hebt. Het wordt zelf de vraag wat je van hem weet, anders dan een beetje historisch-filosofische weetjes over de Philosophes, de Renaissance-humanisten en de Duitse Romantiker, wat zeg ik: Frühromantiker. Wat is dat nou voor uitspraak: "Je hoeft de Tractatus Theologico-Politicus niet te lezen om democraat te zijn." Dat hoeft inderdaad niet, maar is wel een grandiose dooddoener. Wat is dan helemaal het nut van geschiedenis-onderwijs in het algemeen en filosofie-geschiedenis-onderwijs in het bijzonder, en neem maar meteen alles op de schop: klassieke talen, Newton, Darwin, de Upanishaden en de Vedanta en ga maar door.
Wat is dat voor criterium: 'zelf het begrip hanteren.' Ja het is waar: Spinoza was geen spinozist, zoals Christus geen christen was, en Marx geen marxist enzoverder. Dus waar hebben we ze voor nodig? Klinkt dat niet een beetje aanmatigend dom?
Laat het laatste stukje maar komen...

"En over hoe verlichte ideeën de maatschappij zijn gaan domineren valt een interessanter verhaal te vertellen dan de heldengeschiedenis van Jonathan Israël. Dat deze ideeën gaandeweg steeds overtuigender werden voor een steeds grotere groep mensen valt niet uit de dapperheid van Spinoza&co te verklaren - alsof er geen dappere reactionairen waren.
Ja, Spinoza was waarschijnlijk een moreel hoogstaand en bescheiden mens. Des te meer reden om geen vervangend afgodsbeeld voor hem op te richten."

Dit was het dan. Op de canon, het historisch museum en de opgelegde (patriottistische) trots kom je niet meer terug. Het ging je dus om Jonathan Israel en het Spinoza-beeld (in alle betekenissen). 
Waarschuwen voor het misbruik maken van een grote historische figuur is op dit weblog al vaker gedaan. Met protesteren tegen het "oprichten vervangend afgodsbeeld" heb je een prima punt.
Maak nog eens cartoon zou ik zeggen, want van het vertellen van "een interessanter verhaal" dan dat van Jonathan Israel zal het wel nooit komen, vermoed ik.
Maar vanwaar deze dieperliggende afkeer, beste Floris? Voel je je verwant met dappere reactionairen die onvoldoende in the picture komen? Ben je te weinig linksprogressief-van-hart? Wat heeft je ooit zo diep geraakt dat je in één blog alles op een hoop gooit en een hutspot maakt van redelijke en geldige, naast onredelijke en niet waar te maken oordelen?
Aan wat Jonathan Israel heeft gepresteerd, zul jij wel nooit kunnen tippen. Lijd je misschien aan iets als 'de kift'?

En, beste Floris: het is Jonathan Israel - zonder puntjes op de 'e'. Laat je ook daaraan niet een beetje merken dat je eigenlijk van toeten noch blazen weet?

Reacties

De mij onbekende Floris Solleveld heeft op meer dan een punt gescoord, op andere punten niet. Ik wil niet in detail treden.Op menig onderdeel van zijn aanklacht heb jij, Stan, effectief gereageerd. Mijn opvattingen over de verfoeilijke aspecten van wat hij terecht als een 'Spinoza-cultus' afficheert, zijn op deze blog ruimschoots gepubliceerd. Zelf heb ik deze ongezonde verering ook in verband gebracht met een verziekte academische mishandeling van Spinoza, die door de Vereniging Het Spinozahuis in de hand wordt gewerkt. En de media kennen alleen het afgietsel dat door Spinoza-profiteurs wordt geproduceerd.
Ik vind ook dat die originele Floris een fantastisch statement heeft neergezet door het "lelijke kitsch-standbeeld" met een feestmuts en pijpekrullen te versieren. Je weet, hoe ik Amsterdam een totaal ander gedenkteken had toegewenst: de TERRORIST Spinoza. Dat is niet mogelijk gebleken, omdat de ontwerpers, financiers, politici en uitvoerders van dit wansmakelijke gewrocht er hun eigen, aan hun waan geaccommodeerde, Spinoza op na hielden. Het liefst zou ik deze Spinoza zien omvallen. Ik schaam mij voor deze santekraam. Waarom niet een vechtjas met een kalasnikov, die aan het denken zet? Waarom verdonkeremaant men maar steeds de radicale politieke Spinoza, die zich NIET met onze pseudo-democratie laat verenigen? Waarom veronachtzaamt men op schandelijke wijze het grote politieke genie van de o zo moedige Van den Enden, die voor Spinoza niet alleen de weg heeft gebaand maar ook zijn filosofie heeft geprogrammeerd? Waarom denkt niemand aan een eerbetoon voor deze Amsterdamse Che Guevara? Ik weet het antwoord: men is te lui om van de bronnen kennis te nemen. Alles moet gemakkelijk verteerbaar zijn. Nou, dat is dan ook gelukt!

Inderdaad heb ik na plaatsing van de post aan de redacteur van filosofieblog voorgesteld deze weer in te trekken, omdat het me wat te ver ging Jonathan Israël te beschuldigen van 'nepgeschiedenis'. De hoeveelheid feiten die de man in duizenden pagina's bijeen heeft gebracht is indrukwekkend, en meestal kloppen ze ook nog. En dat is precies het probleem: de man heeft, behalve het antedateren van de Verlichting, totaal geen vernieuwende ideeën - niet over wat voor idealen we zouden moeten aanhalen, niet over hoe ideeëngeschiedenis geschreven zou moeten worden, niet over hoe processen van conceptuele verschuiving werken. Fijn dat er dappere denkers zijn, maar hoe komt het dat ideeën in de loop van de tijd mogelijk/overtuigend/gangbaar worden? Voor mijn meer genuanceerde kijk op de ideeëngeschiedenis verwijs ik naar mijn 10 pagina's lange reflecties op het onderzoeksproject 'the history of the humanities': http://www.filosofieblog.nl/?p=283. Geen hond heeft ze gelezen natuurlijk - om een punt te maken is overstatement, met beelden spreken en alles op een hoop gooien effectiever.

Ik geloof inderdaad niet in de noodzaak Spinoza of Van der Enden te lezen. 't Is vast leuk, maar dat is bergwandelen ook. Een zekere mate van historisch besef lijkt me wel zo handig om als burger politiek oordeelsvaardig te zijn (niet: verplicht), maar daarvoor lijken me de instrumenten van hedendaagse verheffingspolitiek die ik in het plaatje aanklaag juist eerder verstorend. En dat is iets waar Stan niet op in gaat. Zijn reactie doet me denken aan een opmerking van Jonathan Israel zelf, toen ik hem interviewde: alle Nederlandse schoolkinderen zouden verplicht een gedicht van Gerrit Paape moeten lezen, waarin voor de gelijkheid van man en vrouw wordt gepleit.

Ja, Jonathan Israel is een moreel hoogstaand en uiterst hoffelijk mens. Maar de massa feiten en het gezag die hij verzameld heeft werpen wel een schaduw - wie nu iets wil zeggen over de Nederlandse intellectuele geschiedenis, zal voor of tegen hem moeten schrijven. Allebei is weinig dankbaar werk: hetzij voetnoten aanvullen, hetzij keer op keer kritiek op hem moeten leveren.

[persoonlijke noot, kan genegeerd worden:
Stan vraagt wat ik nu eigenlijk weet. Ik ga niet uitweiden over mijn kennis van geschiedtheorie, de geschiedschrijving van de Verlichting, het Bildungsideaal, de geschiedenis van en actuele debatten binnen de linguïstiek, maar ik heb er geen probleem mee toe te geven dat Spinoza goeddeels ongelezen op mijn plank staat. Professioneel houd ik mij bezig met Europese cultuurpolitiek en ontwikkelingen in het kunstonderwijs.]

Wat terrorisme betreft: ik heb erover gedacht het betreffende plaatje te verwerkelijken, dwz Spinoza dat bord omhangen en die muts opzetten, maar vrees dat ik dan de nor in draai in het kader van antiterroristische maatregelen.

Jonathan Israel pretendeert ook geenszins dat hij "vernieuwende ideeen" heeft. Hij beschrijft alleen maar (overigens in mijn voetspoor en steunend op tal van publikaties van mijn hand) de volkomen ahistorische vernieuwing in het denken over de mens, die Spinoza c.s. op gang heeft gebracht. Overigens, Frans, een beetje minder bluf zou je niet misstaan. Maar je had wel een punt met je ongezouten kritiek op de populaire Spinoza-cultus.

Uiteindelijk is die Spinoza-cultus vrij onschadelijk. Waar ik tegen ben, zijn de manieren waarop geschiedenis politiek geïnstrumentaliseerd wordt door canons, vensters, NHM en wat dies meer zij. Het Spinoza-standbeeld is daarvan het meest in het oog springende (en onooglijke) symbool in de publieke ruimte.