Spinoza op de HOVO

[Gecorrigeerd blog: na opmerking HOVO Brabant toegevoegd]

Net als vorig jaar ben ik weer even nagegaan hoe het staat  met het aanbod aan Spinoza-cursussen bij het Hoger Onderwijs voor Ouderen. Zie hier bij HOVO Nederland alle HOVO's.

Bij 5 HOVO's, HOVO Den Haag, HOVO Rotterdam, HOVO Brabant, HOVO Twente en HOVO Utrecht, wordt zo'n cursus aangeboden. Ik geef hierna iets meer informatie, waarbij ik vooral de 'wervingstekst' interessant vind. Ook vorig jaar hadden vier (deels andere) HOVO's Spinoza in hun pakket.

HOVO Achterhoek en Liemers, HOVO TUDelft, HOVO Fryslân, HOVO Leiden en HOVO Limburg hebben geen Spinoza in hun cursusaanbod.

HOVO Amsterdam geeft een cursus: Kopstukken van de moderne filosofie. Aan de hand van Roger Scruton's Moderne filosofie – Van Descartes tot Wittgenstein, komen Descartes, Spinoza, Leibniz, Locke, Hume, Kant, Hegel, Schopenhauer, Nietzsche en Marx langs.

Bij HOVO Nijmegen geeft drs. N. Dieteren hoorcolleges inleiding in de moderne wijsbegeerte. Hij is van plan van Descartes meteen over te gaan op Locke en Hume. Spinoza wordt daar eenvoudig gewoon overgeslagen. [Hier]

De HOVO Den Haag biedt als vervolg op de cursus 'Spinoza en de emoties' nu Spinoza’s Ethica als klankbord. Docent is ir. W.M.H. Lintsen.
De Ethica is een tekst uit de zeventiende eeuw. Wie hem vandaag de dag leest, kan makkelijk geïmponeerd worden door de bijzondere vorm en de beknopte inhoud. In de eenentwintigste eeuw gaan we echter op een andere manier om met filosofie en dat kan ons helpen Spinoza’s Ethica beter te begrijpen en waar mogelijk te benutten. De tekst van de Ethica biedt geen waarheid, zij biedt een visie. Wat we in feite krijgen voorgeschoteld, is een visie op God, mens en wereld. We zullen nagaan wat deze visie ook voor onze tijd interessant maakt, bijvoorbeeld als het gaat om een nieuw, innovatief godsbegrip ( Ethica deel I). Maar interessanter nog is Spinoza’s mensbeeld. Geest en lichaam worden beschouwd als twee aspecten van één en hetzelfde, terwijl de vrije wil langs de achterdeur verdwijnt (Ethica deel II).

Verreweg het boeiendst en zeer actueel is Spinoza’s emotieleer ( Ethica deel III). De emoties zijn natuurkrachten die ons denken en doen volledig beheersen. Ook moderne inzichten leren dat onze belevings- en omgangswereld vooral uit emoties bestaat. De vraag hoe we eventueel naar een andere wereld kunnen ‘ontsnappen’, beantwoordt Spinoza in deel IV en V van de Ethica. We leren iets over de kracht én onmacht van ons verstand, en voor wie dieper in zichzelf wil duiken heeft Spinoza een verrassing in petto. Hij presenteert ons een liefde van God, die eeuwige gemoedsrust belooft.

Filosofie gaat over verheldering en inspiratie van het eigen denken en het eigen leven. Spinoza en zijn  Ethica kunnen daarbij een uitstekend klankbord zijn.  [hier]

 

Bij HOVO Rotterdam biedt Dr. Henri Krop een cursus: De mensvisie van Spinoza in de Ethica

 

De Ethica van Spinoza, die eerst na zijn dood in 1677 gepubliceerd kon worden heeft tot diep in de twintigste eeuw bijna uitsluitend om zijn gedurfde metafysica bekend gestaan. Op basis van het klassieke aristotelische substantiebegrip, dat de veelheid van de dingen in de zichtbare wereld als uitgangspunt neemt, komt Spinoza tot de leer van de ene substantie, die tegelijk God en natuur genoemd kan worden. Spinoza’s godsbegrip wijkt nog verder van de traditie af, doordat hij zich God niet voorstelt als een persoon, die naar analogie van de mens denkt en wil. Deze metafysica vindt men in het eerste deel van de Ethica. In de eerste bijenkomst zal van deze metafyica een overzicht worden gegeven. De laatste decennia is echter te beginnen in Frankrijk de aandacht gegroeid voor de latere delen van de Ethica, die meer dan het begindeel de titel ‘ethiek’ waar maken. Vanaf deel drie behandelt Spinoza de menselijke emoties, die in zijn ogen niet alleen de directe oorzaak vormen van ons handelen, maar ook een centrale rol vervullen in ons mens-zijn. Daarmee breekt Spinoza met de klassieke stoïcijnse mensopvatting volgens welke de emoties slechts een belemmering zijn en ons verhinderen een goed en zinvol leven te leiden. Hij daarentegen wil de lezer door inzicht in hun werking te verschaffen leren er op een verstandige manier mee om te gaan en zo ‘gelukkig te worden’. In het eerste deel van de bijeenkomsten van deze cursus zal de docent door middel van secundaire en primaire literatuur de achtergrond van Spinoza’s tekst schetsen. Na de pauze zal de Ethica samen nauwkeurig worden gelezen en besproken, te beginnen met Ethica II, stelling 14 waar Spinoza de blik van God richt op de mens. [hier]

 

Bij HOVO Brabant verzorgt Dr. Paul Juffermans de cursus Tien stappen naar wijsheid - Een reis door Spinoza's Ethica

De Ethica, het hoofdwerk van de Nederlandse filosoof Baruch of Benedictus Spinoza (1632-1677), heeft de vorm van een cirkel: het eerste deel handelt over God en het laatste deel over de verstandelijke Godsliefde. Daartussen zijn drie delen gelegen die handelen over ons als mens, onze al of niet adequate kennis, onze emoties en verlangens, en ons verstand. Men zou de Ethica ook kunnen typeren als een weg naar wijsheid, een weg die de mens wil brengen tot inzicht in en liefdevolle aanvaarding van zichzelf, de ander en de wereld waarin hij leeft. Het is tevens een weg naar een vorm van gemoedsrust en geluk door middel van een meditatieve analyse van ons gevoelsleven, onze verlangens, onze eindigheid en onze onvolmaaktheid.

 

Daarbij doet zich de vraag voor hoe een integratie tot stand kan komen tussen ons ervaren zelf en ons ideale zelf, tussen ons verstand en ons gevoel, tussen onze dagelijkse ervaringen en ons normatieve (ge)weten, tussen onze verlangens en onze inzichten. En hiermee samenhangend: hoe wij op een harmonieuze wijze kunnen samenleven met onze medemensen en op een constructieve wijze kunnen bijdragen aan de samenleving, waarvan wij deel uitmaken. In het verloop van deze cursus zullen al deze aspecten aan bod komen, wanneer wij in tien stappen de weg van de Ethica zullen doorlopen. [Hier]

 

 

HOVO Twente biedt cursussen op verschillende plaatsen. [Hier]

In Lochem geeft dr. Adrie Hoogendoorn de cursus De Ethica van Spinoza.

Achtergrond De laatste jaren is er in Nederland veel belangstelling voor Spinoza en zijn werk. Deze belangstelling beperkt zich niet tot de vakfilosofen, maar strekt zich ook uit tot een publiek van geïnteresseerde leken. Hij wordt gezien als de grondlegger van de z.g. Radicale Verlichting in Europa. De Radicale Verlichting is een rationalistisch georiënteerde benadering van mens en maatschappij, die zich onafhankelijk opstelt van religieuze en maatschappelijke preoccupaties. Het zijn opnieuw actuele thema’s, en het gevolg van de belangstelling is dat Spinoza nu behoort tot de Historische canon van Nederland.

Spinoza

Spinoza leefde van 1632-1677, gedurende het hoogtepunt van de Nederlandse Gouden Eeuw. Zijn ouders waren uit Portugal gevluchte sefardische joden en hij is geboren en getogen in de Amsterdamse jodenbuurt, bij het huidige Waterlooplein.

In 1656 werd hij op 23 jarige leeftijd uit de synagoge verbannen. Over de redenen van zijn verbanning wordt veel gespeculeerd en is weinig met zekerheid bekend, maar ongetwijfeld speelden zijn onorthodoxe opvattingen over de godsdienst een rol. Spinoza bleef er schijnbaar onverstoorbaar onder, hij verdiende zijn brood met lenzenslijpen en werkte intussen gestaag aan zijn oeuvre, dat uiteindelijk zou uitmonden in zijn hoofdwerk, de Ethica, een van de klassiekers uit de canon van de Westerse filosofie.

De Ethica

De Ethica bestaat uit vijf delen en is een van de wonderlijkste boeken uit de filosofie. Het is opgezet naar het voorbeeld van de meetkunde van Euclides.

Elk deel begint met een reeks definities en axioma’s, gevolgd door enkele tientallen stellingen en hun bewijzen. Ertussendoor staan de z.g. scholia, commentaren, die vaak op polemische toon een aanvulling of een verduidelijking geven van het gestelde. Het eerste deel begint met het meest omvattende,

God, die gelijkgesteld wordt met het geheel van de Natuur. Spinoza was vol van God en werd bijgevolg bij leven al voor een atheïst versleten.

De volgende delen verengen het perspectief tot de mens, de hartstochten van de mens, de onderworpenheid van de mens aan de hartstochten en de bevrijding ervan in het vijfde deel, een bevrijding die tot blijvend geluk leidt. De cursus geeft een overzicht van de kernpunten van de Ethica en van de achtergronden van Spinoza’s denken. [Hier]

 

Verder zijn er nog
In AD Almelo de cursus Het filosofisch denken van de Moderne Tijd Van Descartes tot Kant – I  Waarbij Locke, Berkeley en Hume, en aan de andere kant Descartes, Spinoza en Leibniz de revue passeren.

In Lochem de cursus Moderne filosofie III

Tijdens “Moderne filosofie II” hebben we de filosofie van Immanuel Kant (1724-1804) behandeld. We zullen nu in eerste instantie reacties van tijdgenoten op Kant in ogenschouw nemen: onder meer die van Johann Georg Hamann, Friedrich Heinrich Jacobi en Salomon Maimon. Er zal blijken, dat de consequenties van Kants denken als desastreus werden beschouwd, en we zullen zien, dat binnen dit kader Spinoza een prominente rol speelt. Vervolgens zullen we ons met het “Duitse Idealisme” (Fichte, Schelling, Hegel) bezighouden. We zijn dan in de 19e eeuw aangekomen, en daar spelen Marx, Schopenhauer en Nietzsche de hoofdrol. Ook zij zullen deel uitmaken van “Moderne filosofie III”. [Hier]

 

HOVO Utrecht heeft een cursus met de status ‘wachtlijst’ (ik heb niet kunnen vinden wat dat precies betekent): Vrije denken en handelen vlgs Spinoza-WACHTLIJST

De actualiteit van het denken van Spinoza is een feit. Zo heeft zijn oeuvre een grote invloed op de hedendaagse politieke filosofie. Moderne neurologen gebruiken Spinoza's theorieën over de oorsprong en werking van de menselijke emoties als inspiratiebron. Spinoza heeft veel wetenschappers en filosofen in de loop der eeuwen geïnspireerd, onder wie Nietzsche en de baanbrekende Franse filosoof Gilles Deleuze. Voor hen is Spinoza nooit een mainstream-denker geweest, en hij stond aan hun zijde in de kritiek op het gevestigde denken. Ook in Nederland mag Spinoza zich de laatste tien jaar in een nieuwe belangstelling verheugen. Spinoza's werk en ideeën worden hier steeds meer buiten specialistische kringen besproken, en in kranten worden steeds vaker boeken gerecenseerd over Spinoza en zijn werk.

In deze cursus introduceren we de belangrijkste gedachten van Spinoza en verbinden deze aan actuele thema's. In tegenstelling tot onze eerdere cursussen over Spinoza, gaan we deze keer in eerste instantie niet uit van het vocabulaire van Spinoza – dat gebeurt in de vervolgcursussen –, maar van thema's die we allemaal kennen en waarvan we onderzoeken wat Spinoza erover heeft geschreven. Zo komen in de cursus thema's aan de orde als de staat, God, tolerantie, normen en waarden, emoties en wetenschap.

Leergang Spinoza I Deze introductiecursus is het eerste deel van een nieuwe, vierdelige leergang over Spinoza. [Hier]

 

 

Reacties

De webmaster heeft niet verder gekeken dan zijn neus lang is...want niet doorgespit! Voor de volledigheid van zijn item:
"Tien stappen naar wijsheid". Een reis door Spinoza's Ethica. Door: Dr Paul Juffermans. Plaats: HOVO Tilburg Tijd: dinsdag 10.45 - 12.30 uur vanaf 29 september as 10 college's.

Waarom Groenewegen altijd zo onheus en denigrerend moet doen, is mij een raadsel.
Toch bedankt voor de aanvulling. Die ga ik in 't blog toevoegen.

Feit is dat Verdult bij HOVO Brabant alleen afgegaan is op de titel maar met een beetje Spinozabloed in de aderen begin je te glimmen bij de titel "Tien stappen naar wijsheid" gekoppeld aan de docent Juffermans...ja dan is het niet moeilijk daar Spinoza bij te betrekken. Woorden als "onheus en denigrerend" zijn typies uitdrukkingen voor een humorloze website-uitspitter. Als tie postduiven leuk zou vinden spit tie postduiven uit!

Ik raad Groenewegen, bij wie Spinozabloed in d'aderen vloeit, aan die cursus bij Juffermans te gaan volgen. Hopelijk zijn "Tien stappen naar wijsheid" voor hem al haalbaar. Anders wellicht de cursus van ir. W.M.H. Lintsen, waar hij kan opsteken dat behalve Spinoza, "ook moderne inzichten leren dat onze belevings- en omgangswereld vooral uit emoties bestaat." 't Is maar een tip.
Enfin, Groenewegen, toch leuk dat je weer eens langs kwam.

Ik vind alles best met die tips van jou zolang je maar niet aankomt met de cursus "Politiek Correct Denken" dat soort geleuter is ver verwijderd van het grote gedachtengoed van Spinoza. Prettig weekend en spits ze!

Beste Stan Verdult,
Heel sympathiek en nuttig van je om het aanbod aan HOVO cursussen op een rijtje te zetten. Ik geeft al een aantal jaar cursussen aan diverse HOVO's en ik kan je zeggen dat de belangstelling voor Spinoza opvallend groot is. Maar Spinoza is voor veel mensen ook een brug te ver als ze met de Ethica beginnen. Daarom heb ik een speciale cursus over Spinoza en de emoties ontwikkeld als inleiding op zijn denken. Ik vergelijk zijn emotieleer met huidige emotietheorieën (Nico Frijda, Martha Nussbaum, Antonio Damasio, Frans de Waal). Het is een formule die goed werkt omdat het Spinoza's ideeën concreet maakt.
Wat betreft je opmerking richting Groenewegen, je hebt helemaal gelijk (en geheel in stijl met Spinoza) dat we allemaal zijn overgeleverd aan onze emoties.
Nogmaals waardering en dank,
Wim Lintsen

Vandaag 23-11-09 de cursus Ethica als Klankbord van W. Lintsen voltooid. In één woord geweldig! Het algemeen gevoel was jammer dat het afgelopen is, maar dankbaar en blij dat we deze cursus gevolgd hebben. Compliment aan de heer Lintsen!