Spinoza Redivivus + 'n Zoeloe als 'gekleurde Spinoza'

Zo af en toe kom je deze aanduiding [de heropgeleefde Spinoza] tegen, waarmee soms wordt aangeduid dat de interesse in Spinoza weer opleeft, maar waarmee soms iemand wordt aangeduid die dan als een nieuwe Spinoza wordt gezien, waarin a.h.w. Spinoza weer tot leven komt. Over een intrigerend gebruik van de aanduiding Spinoza Redivivus in Duitsland een eeuw geleden wil ik in een volgend blog komen te spreken, hier enige andere voorbeelden.

Een voorbeeld van het eerste gebruik vormt de “Epiloog - Spinoza Redivivus in the Twenty-First Century" in het boek van Daniel B. Schwartz: The First Modern Jew: Spinoza and the History of an Image [Princeton University Press, 2012]. Daarin laat de auteur in een slothoofdstuk van zo'n 12 bladzijden de sterke hedendaagse heropleving van de belangstelling voor Spinoza onder vooral seculiere joden zien. [zie o.a. dit blog]

Hierna vermeld ik titels die ik vond, maar waarover ik verder niets te weten kon komen, alleen om te laten hoe gretig die betiteling wel gebruikt werd:

Henry Hazlitt, "Spinoza Redivivus," New York Sun, April 16, 1927. [hier]

Harry Slochower, "Spinoza Redivivus". In: Journal of Liberal Religion, Vol. VI, No. 2. Fall, 1944. [5 pag.] [hier]

 

Essays and Reviews
Interessant, dunkt me, is het volgende voorbeeld, waarop eerst een inleiding. In maart 1860 verscheen in Londen onder redactie van John William Parker een boek met een zevental essays, geschreven door zeven geestelijken die behoorden tot de anglicaanse kerk, getiteld Essays and Reviews. Zonder dat er een duidelijke redactionele lijn in zat, elke auteur kon z’n eigen onderwerp kiezen en accenten leggen, ging het boek in grote mate over de moderne Bijbelkritiek en het belang ervan voor het christendom en het religieuze denken.
Charles Darwin’s On the Origin of Species was vier maanden eerder verschenen en één van de essayisten, Baden Powell, priester van de Engelse Kerk en hoogleraar in de geometrie in Oxford schreef over "Mr Darwin's masterly volume" en dat de Origin of Species "must soon bring about an entire revolution in opinion in favour of the grand principle of the self-evolving powers of nature.”
Dit werk, de Essays and Reviews, zou gezien worden als hét historische manifest van het moderne, liberale anglicanisme en werd buitengewoon populair: er werden in twee jaar tijd wel 22000 exemplaren van verkocht, meer dan van de Origin of Species in vijfentwintig jaar!
Maar behalve positieve belangstelling was er uiteraard ook commentaar.

De Anglicaanse priester Charles Forster hield op 6 mei 1861 in de Canterbury Cathedral een preek tegen dat boek en gaf die vervolgens uit onder de titel van, jawel:

Spinoza Redivivus; or, The Reappearance of His School and Spirit, in the Volume Entitled "Essays and Reviews." A Sermon delivered in Canterbury Cathedral on Monday, May 6, 1861 [on 2 Tim. 3:16,17], (London, Spottiswood & C0,. 1861)

Kortom, Spinoza had het gedaan!

Een heel andere Spinoza Redivivus: a sort of coloured Spinoza
Matthew Arnold schreef een kritisch artikel over de in Zuid-Afrika werkzame bisschop John Colenso onder de titel The Bishop and the Philosopher. Die filosoof was Spinoza. Het verscheen in januari 1863. Ik schreef over die kwestie begin dit jaar eerder een apart blog.

De Times van 16 februari 1863  schreef n.a.v. Arnolds artikel hoe bisschop Colenso zich aan het werk zette om de Bijbel in het Zoeloe's te vertalen met de hulp van "an intelligent Zulu, a sort of coloured Spinoza, as it would seem. This enfant terrible ... began to ask impertinent questions, wich Dr. Colenso found a difficulty in answering... Instead of Dr. Colenso converting the Zulu, the Zulu converted Dr. Colenso." [Hier]

Tenslotte een stokoude Spinoza Redivivus
Als laatste voorbeeld uit zo’n weinigzeggend obligaat felicitatieartikeltje. In Het Vaderland van zaterdag 21 maart 1934 kwam een berichtje over een felicitatiebezoek aan een oude man van 92 in Den haag, de joodse heer M. Jochema, waarin de schrijver hem typeerde als een Spinoza redivivus:
“Achter zijn plaatsje bij het raam leeft Oranje op schilderij en foto, maar nog véél meer in het hoofd en hart van dezen Oranjeklant. Uit den aard der droeve dagen was het OranjeHuis zeer bijzonder onderwerp van gesprek ditmaal en geen kamerheer of lakei kon Koningin Emma beter gekend hebben dan deze Spinoza redivivus, d. w. z. wat het wijsgeerige betreft natuurlijk alleenlijk.” [PDF bij de KB]

_________________

Over de Essays and Reviews cf wikipedia

Over Essays and Reviews a historic manifesto of modern Liberal Anglicanism [PDF]

VoorkantVictor Shea, William Whitla (Eds), Essays and Reviews: The 1860 Text and Its Reading. The University Press of Virginia. 2000

 

Wayne I. Boucher, Spinoza in English: A Bibliography from the Seventeenth Century to the Present. Continuum International Publishing Group, 1999 [books.google]