Spinoza weer in Trouw - interview met Miriam van Reijen

De Amsterdamse kunstmanifestatie My Name is Spinoza heeft voorlopig even een zomeronderbreking en gaat straks in september weer verder. Vandaag heeft Trouw het vierde van acht geplande interviews met kunstenaars of Spinozadeskundigen in het kader van deze manifestatie: een interview met filosofe, spinozist en bestuurslid van de Vereniging Het Spinozahuis, Miriam van Reijen. Als u op de illustratie klikt neem ik u mee naar mijn toegang tot de digitale krant.

Het staat ook hier bij Trouw, waarbij lezers kunnen reageren. En wellicht wordt haar artikel straks toegevoegd aan dit Spinoza-dossier dat Trouw tijdens de manifestatie My Name Is Spinoza bijhoudt. 

Wie weet helpen zulke artikelen mensen geïnteresseerd te krijgen in de filosofie van Spinoza. Het interview geeft een impressie van hoe Van Reijen aan de hand van Spinoza's leer mensen kan helpen beter inzicht in zichzelf te krijgen - in hoe je spontaan vaak geneigd bent een foutief of onhandig begrip te maken van wat je overkomt.

Ik verbaas me wat over een paar uitspraken die ze doet. Ze spreekt over neurowetenschappers die "tegenwoordig met apparatuur kijken hoe het brein werkt" en daarvan verwacht ze: "misschien wordt binnenkort wel ontdekt wat bewustzijn is." 
Zo'n verwachting verwacht je eigenlijk niet van een spinozist. Met al die apparatuur en metingen in het domein van de uitgebreidheid kom je nooit terecht bij het mentale. Pas naar de mate waarin de onderzoekers (en hun proefkonijnen) begrijpen wat ze doen kunnen ze met hun ratio verbanden leggen tussen verschijnselen die hun apparatuur niet meet. Onze geest of ziel of intelligentie zullen ze nooit meten, alleen afleiden. Het zijn twee geheel verschillende categorieën die niet verward mogen worden:

[...] cogitatio alia cogitatione terminatur. At corpus non terminatur cogitatione nec cogitatio corpore. Ethica I, Def 2, uitleg.
Een gedachte wordt door een andere gedachte begrensd. Een lichaam wordt echter niet door een gedachte begrensd en een gedachte niet door een lichaam.

Neurowetenschappers blijven als het ware met hun apparaten aan de buitenkant, terwijl het denken, het mentale, iets aan de binnenkant is, bij wijze van spreken. Die twee domeinen of categorieën beïnvloeden elkaar niet, maar zijn twee manieren van benaderen van hetzelfde. Je moet oppassen niet zomaar een categoriesprong maken; daar wijst Spinoza op. 

Iets eerder in het interview spreekt ze over "... ons brein, ons denken;" alsof dat hetzelfde is (aangenomen dat de interviewer het goed heeft opgeschreven). Natuurlijk: 'ons brein' en 'ons denken' verwijzen beide naar hetzelfde ding (dit mens), maar hebben als 'fenomenen' geen interactie met elkaar, beïnvloeden elkaar niet. Ze zijn hetzelfde én niet hetzelfde; ze zijn verschijningsvormen van twee heel verschillende attributen van één en hetzelfde ding, waarvan de ene niets betekent voor de verklaring van de andere.

Maar veel neurowetenschappers denken dualistisch en zijn wél op zoek naar de veroorzaking van het denken door de hersenen; of ze willen het denken als epifenomeen wegreduceren; maar of dat tot veel meer begrip zal leiden...

Nec Corpus Mentem ad cogitandum, nec Mens Corpus ad motum, neque ad quietem, nec ad aliquid (si quid est) aliud determinare potest. Ethica III, P2.
Het lichaam kan de geest niet tot denken aanzetten en de geest het lichaam niet tot beweging, rust of - indien dit bestaat - iets anders.

Het brein en het denken zijn twee kanten van dezelfde zaak (en ook dat is niet echt zuiver uitgedrukt). Ik denk dat filosofie over het bewustzijn altijd nodig zal blijven, hoeveel cognitiewetenschappen ook zullen bereiken. Je praat bij bewustzijn over begrijpen, oriënteren, betekenis- en zingeven, geloven etc. Scannen, neuro(=body-)-imaging is één ding, mind-imaging is wel heel iets anders.

Ik begrijp dus ook niet hoe Van Reijen kan zeggen: "Filosofie zal op den duur verdwijnen." Er is nooit zoveel filosofie geweest. En met het verdwijnen van kerken, maar niet het wegvallen van behoefte aan begrijpen, zal de behoefte aan filosofie almaar groter worden.
Dat geeft ruimte aan veel onzin-filosofie, maar ook ruimte voor échte, serieuze filosofie, zoals die van Spinoza.

Vertalingen uit de Ethica van Henry Krop

 

Reacties

Heb de moeite genomen om het artikel te lezen. Staat vol met onzinnige toeschrijvingen aan Spinoza. Beschouw dit artikel als 'Spinoza op lagere school niveau'. In het gemiddelde gehalte van de reacties kan men ook zien waartoe dergelijke onmogelijke populariseringen leiden. Mirjam is altijd erg enthousiast over Spinoza, maar het zijn vooral haar eigen zieleroerselen die zij in Spinoza's tekst - heel vlot, heel concreet, dat wel - projecteert. En dat treedt dan in cursussen herhaaldelijk op als vertolkster van zijn tekst (die zij niet in het origineel leest) voor een gehoor dat daar dik voor betaalt. Schande, dat de VEreniging Het Spinozahuis dit zo organiseert!