Verlichting en doodstraf

Sebastien Valkenberg heeft in Trouw vandaag een column “over het lichtzinnige gebruik van het etiket ‘verlicht’.” Hij schrijft tegen het gebruik van de Verlichting door iemand als Bas Heijne, volgens wie pleiten voor de herinvoering van de doodstraf een ‘onverlicht’ standpunt zou zijn dat een redelijk mens niet meer kan innemen. De Verlichtingsfilosofen worden volgens Valkenberg zo te simpel van stal gehaald en volgens hem geldt: “De filosofen van de Verlichting hadden geen moeite met de doodstraf.”

Waar het mij om gaat is dat zo makkelijk, ook door Valkenberg, over “de filosofen van de Verlichting” wordt gesproken, alsof er tussen hen geen gigantische verschillen zijn. Opvallend is vervolgens dat in zo’n stukje Spinoza, toch de grondlegger van wat later de Verlichting ging heten, simpel genegeerd wordt. Maar wel Kant natuurlijk. O, die grote “Immanuel Kant, hoogtepunt én boegbeeld van de Verlichting. Volgens hem is het zelfs onze plicht het leven van de moordenaar te nemen. Oog om oog, tand om tand? Mooi niet. Kant is niet uit op oudtestamentische vergelding. Zijn standpunt vloeit voort uit zijn filosofie, die uitgaat van de autonomie van mensen. Juist door de doodstraf toe te passen neem je de edele gedachte serieus dat mensen, de moordenaar incluis, zelf verantwoordelijk zijn voor hun daden.”

Zie eens hoe iemand als Kant, met zijn geloof in de vrije wil, en de “autonomie” van mensen, geen moeite heeft om voor God te spelen.

Spinoza heeft zich over de doodstraf niet uitgesproken. Voor hem kan de staat, als ze dat nodig vindt en vooral als maatregelen gericht op de blije passies, via het wekken van hoop, niet werken, inspelen op angst om een goed geregelde en veilige samenleving te bevorderen. Daar kán dreigen met (en uitvoeren van) doodstraf onder kan vallen. Zoals de Deltawerken nodig werden bevonden om de zee bij ons weg te houden, zo kunnen - als andere maatregelen geen garantie bieden - doodstraffen worden toegepast. Maar daar hebben we grote woorden, als vrije wil, autonomie en verantwoordelijkheid niet bij nodig.

Het ging me in dit blog er niet om namens Spinoza om invoering van doodstraffen te pleiten. Dat is slechts een vergaande en mogelijk laatste maatregel, waarover we heel pragmatisch kunnen doen en vooral de vraag kunnen stellen: werkt het? En dan valt er nog heel wat over te zeggen.
Het ging me hier om de vanzelfsprekendheid waarmee Spinoza door veel filosofen systematisch en telkens weer wordt vergeten.

Reacties

Stan, je kunt de vraag die je stelt, namelijk 'werkt doodstraf?' algemeniseren tot de vraag: 'werkt straffen?' Het antwoord van veel deskundigen is: het werkt niet. Mijn tegenargument is dan: probeer het eens zonder straffen, sluit de gevangenissen, en laat criminelen hun gang gaan. Het gevolg: Iedereen wordt gedwongen om zichzelf - eveneens ongestraft en ongecontroleerd - te verweren tegen diefstal en geweld, en iedereen dient, als ultimum, bereid te zijn om uit zelfbehoud te doden. Het wordt dan de oorlog van allen tegen allen.
C o n c l u s i e : straffen dient niet om criminelen hun slechte gewoonten af te leren, maar om te zorgen dat wij allen - brave burgers - niet gedwongen worden een crimineel te zijn.

Eens, Adrie, we willen ons tóch beschermen en niet voortdurend in een natuurtoestand leven. We moeten ons collectief het recht van de sterkste toeëigenen.