Verplaatste bespreking [3] Robert Misrahi, 100 woorden over de Ethica van Spinoza

Enige jaren blogte ik op weblog.nl waarbij ik meerdere titels had. De webmasters ervan hebben de zaak ingrijpend gewijzigd - niet alleen gerestyled maar ook heel veel ouds gewist. Ik ben het meeste aldaar nu kwijtgeraakt. De dames en heren worden bedankt. De paar boekbesprekingen die nog overgebleven en te vinden zijn, red ik door ze naar hier te verplaatsten. Het is wel enige jaren oude stuff maar ik wil het niet kwijt. Hopelijk schoffelt blogse.nl niet ooit ook alles onder.

Bijna 100 woorden over de Ethica van Spinoza
28 April 2008 By diogenes on 21:01 

Robert Misrahi, 100 woorden over de Ethica van Spinoza (oorspr.: ’100 mots sur l’Ethique de Spinoza’), vertaling : Frans van Zetten, uitgeverij Atlas, Amsterdam/Antwerpen, 2007 [288 blz., x80 24,90 ISBN 978 90 450 0004 6]
 
Kort na het uitkomen heb ik dit boek grotendeels gelezen en het vervolgens een poosje terzijde gelegd. Deze week nam ik het weer ter hand en wil er nu toch graag mijn indrukken over geven.

Spinozax92s Ethica, zijn meesterwerk, verscheen kort na zijn dood in 1677. Aan de hand van 100 kernwoorden of eigenlijk zijn het 83 lemmax92s, leidt Robert Misrahi ons door de Ethica en wijst hij Spinozaxb4s weg naar het heil of het hoogste geluk x96 een x93moeilijkex94, maar voor de doorzetter een mogelijk begaanbare weg. Naast andere leraren helpt ook Misrahi te zien wat Spinoza bedoelt en hoe knap zijn Ethica in elkaar zit x96 het boek en vooral de praktijk, de levensweg die hij ermee aantoont.

"Een mooi, informatief en handig boek voor wie zich in Spinoza wil verdiepen." Zo zou een bespreking in het Algemeen Dagblad geluid hebben. Ik zou het niet zo gezegd hebben. Handig? Inhoudelijk vind ik het een knap en zeer waardevol boek, maar het had nxf3g waardevoller kunnen zijn: op de vorm heb ik namelijk wel wat aan te merken.

Wat uiteraard als eerste opvalt is de merkwaardige omslag met een portret dat volgens het Joods Historisch Museum een portret van Spinoza zou weergeven. Blijkbaar had de uitgever eerst een ander omslag (rechts) voorzien met een iets meer vertrouwde afbeelding.

De nu door de uitgever gebruikte pentekening van Jaques Sturm, vervaardigd in ca 1840, staat wel erg ver af van de algemeen als meest betrouwbare beeltenis van Spinoza beschouwde gravure zoals meegebonden in een deel van de BdS Opera posthuma en vervaardigd in ca 1680. Eigenlijk slaat deze afbeelding dus nergens op.

Het boek is opgezet als een soort encyclopedie bij de Ethica. Het is duidelijk dat Robert Misrahi, emeritus hoogleraar aan de Sorbonne, een groot Spinozakenner is. Hij kan een goede gids zijn voor diegenen die Spinozax92s werken bestuderen en/of een cursus volgen. Het is niet een boek dat je van voor naar achter leest, maar meer een waar je doorheen bladert, dan hier dan daar een lemma leest, een trefwoord opzoekt, een kruisverwijzing natrekt. Toch verwijst de schrijver wel eens, waarbij hij ervan uitgaat dat eerdere lemmax92s al gelezen zijn: x93x85zoals we al zagen bij de leer overx85x94

Er wordt meteen met het eerste lemma van wal gestoken zonder eerst een zekere samenhangende inleiding of toelichting. Er is geen leeswijzer – geen andere x91systematiekx92 dan de alfabetisch-lexicografische volgorde die in de Franse uitgave uiteraard een andere was dan in de Nederlandse.

Toch wordt in veel lemmax92s in kort bestek een hoofdlijn van Spinozax92s gedachtegang hernomen, zodat de lezer met dit boekje vele kleine herhalingsoefeningen krijgt. De volhouder zal er veel uit opsteken, zeker als hij het raadpleegt naast een bestudering van de Ethica op andere wijze. Ik kan me niet voorstellen dat iemand die nog nauwelijks iets van Spinoza weet, hier echt vruchtbaar wijs uit zou worden. Dat zou wellicht beter hebben gekund als dezelfde lemmax92s wxe9l wat systematischer achter elkaar zouden zijn gezet: eerst zijn metafysica, dan zijn kennisleer, antropologie, psychologie passieleer; en door dat alles heen zou dan zijn ethiek spelen. Nu krijgen we alles door elkaar heen: Aandoening, Adequaatheid, Attribuut, Begeerte, Bijgeloof, Denken, Existentie, God, Kennis, Natuur, Passie, Verstand, Vrijheid, Waarheid, Wijsheid, Ziel, Zijn – en zo nog 66 trefwoorden.

Bij een iets systematischer volgorde had de alfabetische inhoudsopgave ook enige trefwoorden (zonder eigen lemma) kunnen geven die dan naar de wel behandelde trefwoorden hadden kunnen verwijzen, zoals bijvoorbeeld: conatus (heeft het lemma xb4Strevenxb4), emotie, gemeenschappelijke noties (zou dan verwijzen naar `Algemeen erkende begrippenxb4), gevoelsleven, intuxeftie, handeling, knechtschap, modificatie, onderworpenheid, ontologie, oorzaak, taal, vrijdenken.

Ook sommige verwijzingen naar verwante of aanvullende lemmax92s aan het eind van elk lemma hadden nog wel wat aangevuld kunnen worden. Ik noem er slechts xe9xe9n: bij het lemma xb4Scheppingxb4 had zeker naar xb4Voortbrengingxb4 verwezen moeten worden.

Wat de inhoud betreft ervoer ik Misrahi als een grootmeester. Hij helpt de minder ervaren Spinoza-gexefnteresseerde trefzeker en goed verder. Toch waag ik xe9xe9n inhoudelijke opmerking: een enkele maal kreeg ik het gevoel dat hij te veel naar de geest toe trok en te weinig aan het lichaam liet, waardoor hij soms de mens als eenheid, als compleet individu iets teveel uit elkaar trok. Zo was voor hem "duidelijk dat de gebeurtenissen van het gevoelsleven tot de orde van de geest behoren, aangezien ze een idee, met andere woorden het bewustzijn impliceren." (p. 10) Ik vrees dan dat bij het zxf3 spreken datgene wat we met het lichaam voelen tekort wordt gedaan. Uiteraard is er steeds een cognitief aspect, maar niet ten detrimente van het lichamelijke aspect. In het lemma `Lichaam` trekt hij het begrip xb4individuxb4 teveel naar de kant van de geest: "het afzonderlijk individu is een geest, een bewustzijn, gericht op een voorwerp, aangezien ieder idee een voorwerp heeft; en dit voorwerp van het bewustzijn is het lichaam xa8 [x85] Het individu is een afzonderlijke geest en deze geest is zowel zelfbewustzijn als bewustzijn van zijn eigen lichaam." Door zo te schrijven haalt hij soms de eenheid uit het individu die een lichaam-geest-entiteit is. Ook de conatus trekt hij een enkele keer lichtjes naar de kant van de geest: "De conatus is immers niets anders dan de begeerte die de weg wil inslaan van de strijd tegen de xb4passiesxb4. (p. 229) Maar goed, dit zijn peanuts bij een werkelijk zeer deskundig naslagwerk.
 
Grappig vind ik wel dat Misrahi naar Spinoza als naar xb4de moralistxb4 verwijst. Maar dat ik dat ‘grappig’ vind heeft te maken met onze taal, waarin moralisme i.h.a. met normativiteit is verbonden; met waarschuwingen en vermaningen. Spinoza is moralist – op zxedjn manier iemand die ons een weg wijst om goed, dat wil zeggen ‘naar onze meest werkelijke natuur’, te leven.
                                   _ _ _ _

Robert Misrahi op Wikipedia

Waarom worden zulke openbare colleges als waar ik hieronder naar verwijs in Nederland niet meer op internet gezet?

Zie en beluister hier Professeur de Philosophie Robert Misrahi in een cursus "Les penseurs juifs de l’universel" aan het Institut Universitaire d’Etudes Juives-Elie Wiesel – Paris, dxe9cembre 2005

La rxe9volution Spinoza (82 mn)

L’Ethique de Spinoza: une pensxe9e xe9mancipatrice" (85 mn)