Was de naturalist en rationalist Spinoza tegelijk ook een mysticus? [Intermezzo]

Wel aardig te zien, dat terwijl ik nog met mijn zoektocht bezig ben naar hoe over dit onderwerp in de literatuur is gesproken, waarop hier nog geen enkele reactie kwam (hoewel ik via de e-mail weet dat er kennis van genomen wordt), heeft Paul Delfgaauw afgelopen donderdag op zijn weblog vangodenenmensen er een blog aan gewijd: “Mysticus Benedictus de Spinoza” en daar met een tweet op gewezen. Waar ik in mijn tour d’horizon nog inventariserend bezig ben, heeft hij al de conclusie getrokken dat Benedictus de Spinoza een mysticus was.

Hij begint met een citaat uit Levenskunst volgens Spinoza. Daar een boek van die titel (nog) niet bestaat, bleek het te gaan om een pagina onder die titel op “mens-en-samenleving.infonu.nl” waarheen hij de link vergat te geven. Daar lezen we deze merkwaardige openingsalinea (de merkwaardigste passage heb ik gearceerd:

"Benedictus de Spinoza (Amsterdam, 1632 - Den Haag, 1677) is één van de meest consequent rationele filosofen die we kennen. Hij was zelfs zo rationeel dat zijn werk soms mystieke trekken kreeg, een ongewoon fenomeen in filosofie en wetenschap. Om die reden is hij nooit echt populair en invloedrijk geworden, zoals bijvoorbeeld tijdgenoten Descartes en Leibniz. Toch is het werk van Spinoza voor velen een stiekem gekoesterde schat geworden, namelijk als een vorm van levenskunstfilosofie. Hij beïnvloedde rond 1800 romantici en, rond 1900, avant-gardisten en theosofen. Tot op de dag van vandaag heeft hij echter zijn aanhangers, de zogenaamde spinozisten. Allemaal even gefascineerd door zijn levenskunst, die rigoureuze rationaliteit koppelt aan individualisme en een mystiek besef van de eenheid van alles.” [Cf.]

Het is verheugend te zien hoe Delfgaauw serieus kennis heeft genomen van hetgeen ik in die serie blogs bracht. Alleen is hij sneller met concluderen dan ik.

Tot en met vandaag heeft het blog van Delfgaauw al tot 13 reacties geleid. Er zitten er tussen die tot verder overdenken aanzetten. En dat vind ik al met al heel waardevol. Er wordt met respect gereageerd (en wellicht gemodereerd).

Op zijn blog van 2 maart 2015, “Pleidooi voor een mystiek manifest,” n.a.v. een pleidooi van psycholoog Vincent Duindam voor een meer mystieke benadering van onszelf en onze wereld, kwamen wel 245 reacties! Het onderwerp is hot.

Reacties

Hoi Stan,
Het mooie is dat ik zelden of nooit hoef te modereren; bij mijn laatste blog (Spinoza) ook niet. (Ik heb geen reaguurders) ;-)
Ik heb bewust Mysticus geschreven in de titel van mijn blog omdat ik regelmatig ook artikelen tegenkom over atheïst(!) Spinoza. Ik dacht, zo wat ik van Spinoza weet (mede via jouw blogs!) was die man werkelijk verbonden met God (en ws nu nog) ;-)

Mystiek (van het Griekse μυστικός, mystikos, 'geheimzinnig') betreft het hartstochtelijk streven naar een persoonlijke vereniging van de ziel met God. De term mystiek verwijst ook naar de achterliggende leer over kennis en persoonlijke ervaringen van toestanden van bewustzijn voorbij de normale menselijke perceptie. Dit volgens de wikipedia.

Volgens de boekenkast van Spinoza en uitlatingen in zijn geschriften was hij inderdaad op de hoogte van de levenskunst in het werk van Joodse, Spaanse en Portugese schrijvers en denkers, ofwel van entertainment met een levens filosofische inslag. Deze liefde tot wijsheid, de oorspronkelijke wijsbegeerte van filo tot sophia, ontstond weer in de eeuw van Spinoza omdat alles na de Godsdienststrijd en tijdens de hervormingen even niet meer om de autoritaire christelijke RK-god en de moraliserende theologische mens draaide maar om, wonder is geen wonder, de fantastische werking van de natuur en haar wiskunstige ontrafeling zelf.
Spinoza deed in dat intermezzo van de 'nieuwe' wetenschappelijke ontdekkingen met de telescoop en microscoop zelf een ontdekking: "God is eigenlijk de regelmatig kloppend werkende natuur in alles." Hij deed daar zelf niet geheimzinnig maar na zijn verbanning wel voorzichtig over. Hij was in zijn kring daar zelf het kloppend hart van.

Het is kennelijk nu nog voor veel gelovigen een onbegrijpelijk en tegelijk nieuw uitdagend natuurwetmatig concept om te leven zonder de bovennatuurlijke Joods-Christelijke God maar wel met en in het besef van de natuurkundig werkende God van Spinoza. Is de complexe en prachtige ordening van de natuur waaraan we ons eigen bestaan en onze informatieve wetenschappelijke kennis ontlenen voor Spinoza en voor ons wellicht juist daarom goddelijk.

Beste Stan, ik heb met veel waardering kennis genomen van je serie. Ik heb ze niet allemaal even intensief gelezen maar ik zie wel dat je de aanduiding 'Spinoza als mysticus' het best kunt aanpakken door een aantal visies daarop aan ons, lezers, voor te schotelen. Ik vind het een interessant denkrichting tegenover de atheïstische, pantheïstische, agnostische en theïstische visies, en dat allemaal (of grotendeels) op basis van dat ene boek Ethica. Het zegt mij meer over de persoon die in relatie met Spinoza staat, dan andersom. Díe veelvuldigheid voelt voor mij als een vorm van rijkdom, als een relationele waarheid.

Sta mij toe om nog een beeld van Spinoza toe te voegen, nl. dat van schrijver (ik zit nu toch te typen...:). Ik verwijs dan naar de profetieën van Jeremia, die volgens Spinoza uit verschillende jaarboekschrijvers zijn geëxcerpeerd en verzameld (TTP/TPT, p278). Een pagina verder heeft Spinoza het over '... de boekrol die Baruch heeft geschreven, terwijl Jeremia zelf ze hem dicteerde'. Als je het boek Jeremia er op naleest (of, voor de bewuste agnostici onder ons: http://nl.wikipedia.org/wiki/Baruch_%28zoon_van_Neria%29) dan zie je dat Baruch de schrijver (zeg maar secretaris) van Jeremia was.

Spinoza stelde profetie gelijk aan 'zekere kennis van iets die door God aan de mensen is geopenbaard' en 'dat men natuurlijke kennis profetie zou kunnen noemen (TPT p95). Maar over deze Baruch, de zoon van Neria, die de profetieën opschreef, zegt Spinoza verder niets. Dat was nu eenmaal Baruch die het had opgeschreven en voorgelezen- met levensgevaar voor de profeet én de schrijver. Voor Spinoza kennelijk een feit, een kwestie van kennis.

Ik schrijf hier niets nieuws voor Spinoza- of bijbelkenner. Beiden weten dat de naam van de schrijver van Jeremia en die van onze filosoof hetzelfde zijn. Zelfs toen Baruch Spinoza zijn naam veranderde in Bento en in Benedictus bleef dezelfde betekenis bestaan: "Gezegende". Het verband tussen deze drie namen moet in de 17e eeuw overduidelijk zijn geweest voor theologen en ontwikkelde mensen, sterker dan nu. Maar zo te zien heeft nl.wikipedia.org het nog niet begrepen... en agnostici dus ook niet? :).

Maar als ik jou, Stan, na afloop van jouw serie over Spinoza en mystiek, nu vraag: heeft Spinoza zich ook 'gezegend' gevoeld - is dat dan een mystieke vraag?
Dat ik een klein jaar geleden met jou al eens schreef over Jeremia is puur toeval natuurlijk - of maakt het verband met Baruch dit tot 'noodzakelijk'?