'Wie van de drie'-spelletje: Erasmus, Spinoza of Multatuli – wie was de grootste voor het vrije denken?

We hadden al eens zo’n debacle: de verkiezing van de grootste Nederlander in november 2004 – met als uitkomst Pim Fortuyn. Erasmus kwam toen nog in de top tien. Spinoza en Multatuli hoorden in ieder geval tot de groslijst van 200 genomineerden. Die schande is nog na te lezen op wikipedia.

Ter gelegenheid van de viering van het 85-jarig bestaan van de VPRO, organiseert het geschiedenisprogramma OVT in de Beurs van Berlage een Vrij denken festival.

Live vanuit het café van de Beurs van Berlage in Amsterdam presenteren Paul van der Gaag en Jos Palm deze zgn. ode aan het vrije denken.

Het zal gaan over Erasmus, Spinoza en Multatuli: de vaders van de gewetensvrijheid hier te lande. En dan met name om de vraag: wie van de drie is het belangrijkst geweest voor de geestelijke bevrijding van ons land? 

Met
Ÿ classicus en voorzitter van De Vrije Gedachte Anton van Hooff; 
Ÿ theoloog Hans Trapman, auteur van Het land van Erasmus; 
Ÿ biograaf van Multatuli Dik van der Meulen;
Ÿ hoogleraar Geschiedenis van de wijsbegeerte en Spinozakenner Wiep van Bunge, auteur van o.a. Filosoof van de Vrede, de Haagse Spinoza en
Ÿ schrijfster en columniste Nelleke Noordervliet.

 

U kunt volstaan met luisteren naar OVT op zondag 29 mei 2011 van 10.00-11.00 uur,

of u kunt vooraf uw stem uitbrengen op de betreffende website.

Op het moment waarop ik dit blog publiceer staat de stand (zonder mij, want ik doe hier niet aan mee: dit doe je niet met een filosoof) op

Spinoza   47,41 %

Erasmus  30,37 %

Multatuli 15,56 %

Overig        6,67 %

 

Reacties

In eerste instantie had Jos Palm aan mij gedacht om Spinoza's pleidooi voor de vrijheid van meningsuiting voor mijn rekening te nemen. Toen mij werd verklaard hoe het programma in elkaar zat en mij duidelijk werd dat het ook een wedstrijd-element had, heb ik daar voor bedankt. Ik zag geen mogelijkheid om in kort bestek, vlug, onder het geweld van interrupties e.d. het vrije denken van Spinoza toe te lichten. Jaren geleden heb ik, op een vergelijkbaar verzoek, geprobeerd om aan te tonen, dat Spinzoa de grootste Nederlandse wetenschapsbeoefenaar is. Het werd een fiasco: Spinoza belandde onderaan!! Om Spinoza te internaliseren, heb je minstens vijf jaar nodig. Wat moet je dan met vijf minuten in een radio- of TV-programma? DAt is iets voor gladde jongens en vlotte praters.

Wim, ik doe een poging in drie zinnen:
E r a s m u s erkende de vrije wil, maar niet het vrije denken, en bleef binnen de kaders van de kerk en theologie.
M u l t a t u l i erkende de vrije wil en het vrije denken, maar bleef binnen de kaders van het kolonialisme.
S p i n o z a ontkende de vrije wil, maar erkende en propageerde het vrije denken, hij bepaalde de kaders van kerk en theologie, en was de grondlegger van de vrijheid van meningsuiting waarbinnen Multatuli kon opereren.
Ik luister vaak naar OVT. Alleen het eerste uur is interessant, het tweede uur is meestal langdradig Vpro-geneuzel en dient als tijdvulling. Jos Palm ontkent zijn materialistiche S.P. achtergrond niet. Hij maakt soms verstandige down-to-earth opmerkingen, maar kan bij interviews ook hinderlijk bij elke zin interveniëren, zelfs als mensen een goed verhaal brengen. Hij is een haan tegenover mede-presentator Migal Citroen, heeft altijd een discriminerende opmerking bij een Belgische gast, en heeft ooit een Papoea zó afgezeken, dat ik met kromme tenen zat te luisteren.

Omdat ik geen radio-luisteraar ben, zeker niet op Zondagochtenden, kende ik de interview-stijl van Jos Palm niet. Wat je vertelt, Adrie, over zijn hinderlijk intervenieren, zou, als ik het had geweten, een extra reden voor mij zijn geweet om niet mee te werken aan zijn progreamma (dat ik ook vandaag dus niet gehoord heb).
Wat je inhoudelijke vergelijking b etreft, het volgende. Ik heb moeite met de uitdrukking 'het vrije denken'. Je hebt a) de libertas philosopandi', wanneer een overheid niet verbiedt om publiekelijk te disputeren en wetenschapsresulataten te publiceren, en b) 'denken', dat goed of slecht, logisch en gezond or verward en waardeloos is, maar niet echt of typisch al dan niet vrij kan heten.

Het "vrije denken" dat Spinoza propageert is niets meer dan het "onbelemmerde denken", het niet door anderen onderdrukte denken - ofwel, inderdaad, de libertas philosophandi.
Dat wordt door velen niet gezien, en die menen dan dat "zeggen wat je denkt en denken wat je wil" een vrijbrief is om er alles maar uit te flappen, te beledigen en te schofferen wie je maar wil, zoals een zekere blondharige aangeklaagde politicus vrijheid lijkt te interpreteren. Maar ja, als dat uitlegt als "het mogen zeggen wat je niet laten kunt," valt het meeste van die grove taal ook onder Spinoza's vrijheid-als-noodzaak-filosofie. Hij legt de grens immers alleen bij woorden die staatsondermijnende daden zijn.