Wim Klever - Spinoza classicus

Wim Klever, Spinoza classicus. Antieke bronnen van een moderne denker. Uitg. Damon, Budel, 2005, ISBN  9789055736393, 320 pag.’s, prijs   € 29,90

 

Een boek kun je ook 2½ jaar na publicatie nog bespreken. Ik las het van de week, dus voor mij is het nieuw.

Dit boek heb ik meermalen uit de goed gevulde kasten van mijn  boekhandel in handen genomen, even ingekeken en weer teruggeplaatst. Ik had er geen zin in en nam eerst een ander Spinoza-boek. “In deze studie wordt filologisch nagegaan welke auteurs Spinoza's brein mede hebben geprogrammeerd,” aldus de uitgever. En daar had ik dus geen zin in. Als ‘beginnend Spinoza-adept’ was ik bang dat het geniale van ‘mijn' filosoof zou worden wegverklaard. En dat hoefde van mij niet.

Maar nadat ik vorige week op verzoek van een actieve Engelse Spinoza-weblogger een artikel van Wim Klever had opgezocht (Insignis Opticus. Spinoza in de geschiedenis van de optica) en ook diens artikel “Conditioned inertia in the physics of Spinoza and his followers” bij despinoza.nl van Leon Kluunders had gevonden en geboeid gelezen, was ik toe aan méér van Klever. En nu werd ik verheugd te ontdekken dat het een heel mooi boek is. Door z'n opzet (met veel informatie over de klassieke auteurs) en een meer filologische benadering, werpt het weer eens wat ander licht op Spinoza. Ook was ik blij dat ik het boek nu pas las, nadat ik eerst veel van Spinoza en veel over Spinoza gelezen en bestudeerd heb. Voor iemand die nog maar weinig kennis gemaakt heeft met Spinoza zou ik dit boek niet aanraden.

Het zeer leesbare en erudiete boek van Klever geeft zo op een andere manier een aardig en bevattelijk beeld van de zeer erudiete Spinoza, die zich blijkbaar in nogal wat klassieke, vooral Romeinse literatuur, heeft ingelezen. Vooral in z’n politieke geschriften heeft hij naast de bijbel en joodse Middeleeuwse auteurs, veel gebruik gemaakt van Romeinse en (naar het Latijn vertaalde) Griekse schrijvers. Spinoza heeft kennelijk bij Franciscus van den Ende een gedegen klassieke opleiding genoten (Klever omschrijft van den Ende steeds als Spinoza's meester).  

     Afbeelding:Estudio espinoza.jpg
Reconstructie in het Spinozahuis van de boeken, zoals Spinoza die bezat [van wikipedia]

Klever heeft een verrassende aanpak gekozen. Nadat hij Spinoza's bibliotheek, zoals die uit de boedelbeschrijving grotendeels bekend is, heeft beschreven, behandelt hij achtereenvolgens hoe Spinoza zich heeft laten beïnvloeden en inspireren door Seneca, Terentius, Ovidius, Epicurus en Lucretius, Thales, Livius, Tacitus , Plinius de Jongere, Curtius, Lucianus, Vergilius, Sallustius, Cicero, Flavius Josephus, die hij allemaal realistisch en ervaringsgericht vond. En hoe hij zich keerde tegen Plato, Aristoteles, Socrates en Zeno die hij te zweverig-speculatief vond. Ook hoe Spinoza in de ban was van Christus (niet die de christenen ervan maakten overigens) en Paulus van wie hem het idee van de gepredestineerdheid wel aansprak. Tenslotte eindigt Klever met het in een kort slothoofdstuk aangeven van Spinoza’s Joodse wortels en z’n gefascineerdheid voor Descartes en Van den Enden.

Het is natuurlijk een gigantisch karwei om zoveel literair materiaal met elkaar te vergelijken. Men moet goed ingelezen zijn in in ieder geval de beïnvloede auteur, in dit geval Spinoza, een goed geheugen hebben en dan bij het (her)lezen van die verschillende klassieken A-ha Erlebnisse en associaties krijgen en daarbij waarschijnlijk veel heen en weer bladeren. In zijn vele interessante ontdekkingen van overeenkomsten leunt Klever heel zwaar op het geleerde speurwerk van J.H. Leopold en vooral van de Italiaanse filoloog O. Proietti, waaraan hij zijn eigen leesbevindingen toevoegt. Op deze wijze maakt hij als het ware die bevindingen van Proietti toegankelijk voor de Nederlandse lezers.

Het tegendeel van wat ik aanvankelijk had gevreesd overkwam mij. Spinoza werd van het aanwijzen van ontleningen niet minder. Integendeel, hij werd er veel geleerder van. Want Spinoza schreef niet over, pleegde geen plagiaat, maar overdacht, verwerkte,  integreerde en gebruikte gedachten en ervaringswijsheden van anderen in zijn eigen denkprojecten. Deze diepe duik van Spinoza in de humaniora vergrote wellicht ook zijn humanitas. Dit boek is tevens een schoolvoorbeeld voor het illustreren van het concept ‘intertextualiteit’.

Mij heeft het mijn Spinozabeeld duidelijk verder helpen inkleuren.

Wel miste ik een index die latere raadpleging en nalezing zeer tegemoet zou komen.

Reacties

Het is mij opgevallen dat in veel publicaties van Klever een index ontbreekt. Hem kennende uit zijn nauwgezette werk moet hij er een gegronde reden voor hebben.

Daar zit niet zo veel achter als u, H.T., vermoedt. Uit onzorgvuldigheid heb ik het niet eens overweogen. Maaar het zou wel handig zijn geweest. Zelf speur ik ook vaak in indices van nieuwe boeken naar namen.

Ik was te snel in mijn veronderstelling. In de meeste gevallen heb ik toch een index aangetroffen. Een geval van ernstige inbeelding. Mijn excuses.