Zeven jaar Spinoza.blogse.nl – toegepast Spinozisme?

Vandaag zeven jaar geleden begon ik dit blog en ik hield het dus redelijk lang vol. Met de Spinozaliefde of in ieder geval met de conatus van deze blogger om in het bestaan van zijn blog te volharden zit het dus wel goed, zo lijkt het, ondanks externe bedreigingen soms. Zou ik wellicht ook last kunnen krijgen van “the seven-year itch”? De tijd zal het leren.

Naar aanleiding van het blog dat ik gisteren maakte over de net gestarte Hogeschool voor Toegepaste Filosofie, die z’n website lardeerde met speelse Spinoza-plaatjes, vroeg ik mij af wat toegepaste filosofie zou kunnen zijn. We kenden tot heden diverse vormen van ‘praktische filosofie’ in de vorm van (al dan niet quasi) therapie, probleemverheldering, reflectie op handelen of kritisch analyserende gesprekken in allerlei organisatorische verbanden, ook het geven van cursussen filosofie kan daar onder vallen of weergave van gesprekken over maatschappelijk spelende thema’s in een “Filosofisch Elftal”, zoals in dagblad Trouw. Is dat hetzelfde als ‘toegepaste filosofie’? Wordt in die genoemde voorbeelden filosofie toegepast? Dat lijkt twijfelachtig. Je komt namelijk redelijk vaak de opvatting tegen dat het bij filosofie vooral om het telkens weer stellen van vragen gaat en niet zozeer om het antwoorden – niet om resultaten. Hetgeen toch een tamelijk mager resultaat lijkt te zijn.

Opvallend overigens: bij Spinoza kom je (op zijn jeugdig werk TIE na) helemaal geen vragen tegen. Zijn vragen hield hij verborgen. Wat hem motiveerde, welke vragen hij zich stelde… na de TIE die hij niet afmaakte, komen we die niet of nauwelijks nog tegen.

Wat zou ik me bij ‘toegepast Spinozisme’ kunnen voorstellen? Dan gaat het uiteraard niet om het gebruiken van de naam of afbeeldingen van Spinoza [cf. voorbeelden). De motieven voor het inzetten daarvan lopen van ‘het rechtenvrij zijn’ ervan [cf. een voorbeeld], via een graantje meepikken van de tot (paradoxale?) icoon geworden filosoof uit de 17e eeuw tot het trachten hem na te volgen (whatever that may be). Een Spinozaprijs, een Spinozalens, een Spinoza Centrum hebben niets met toegepast Spinozisme van doen, zoveel moge duidelijk zijn. 

Dit blog dan? Heeft Spinoza.blogse.nl, dit “weblog over Spinoza, Spinozisme en Spinozana”,  iets van doen met toegepast Spinozisme? Misschien heel af en toe in een enkel blog, maar meestal niet: het vergaren van nieuwtjes waarin de naam van Spinoza voorkomt, het signaleren van uitgaven op het punt van zgn. secundaire literatuur op het terrein van het Spinozisme, het soms proberen iets van Spinoza’s filosofie te doorgronden, te interpreteren, te bediscussiëren …  het komt misschien soms in de buurt, maar het zou toch moeilijk serieus als ‘toegepast Spinozisme’ aangeduid kunnen worden.

Zou ‘toegepast Spinozisme’ dan het navolgen zijn, althans proberen dat te doen, van wat Spinoza deed? Het proberen de werkelijkheid te zien zoals hij dat deed, te denken als hij? Dat lijkt nogal overmoedig als tegelijk nogal naïef. Spinoza, dat weten we, wilde geen navolgers. Het was niet zijn opzet om school te maken. Hij had waarschijnlijk wel door, als hij om zich heen zag hoe het met het cartesianisme ging, dat dat al snel tot allerlei strijd en schisma’s zou leiden.

Maar je kunt tegenwoordig leren Spinozistisch te debatteren. Spinoza’s spirituele levenskunst wordt als cursus aangeboden -  zijn metafysische vorm van levenskunst zou op verschillende manieren toegepast kunnen worden: rationeel, naturalistisch of spiritueel. Getracht wordt door Spinoza's lens te kijken etc.

Hem op een of andere manier menen ‘na te doen’ is behoorlijk overmoedig: hoe kun je je met hem meten? En dan: hoe zouden wij in de context van de 17e eeuw en vanuit een opvoeding en scholing van een Spinoza kunnen denken?

Wij moeten het met onze eigen opvoeding en scholing en vanuit onze eigen context doen. Tot die scholing en context kunnen wij zoveel mogelijk – als het ware naar eigen keuze -  kennis van Spinoza’s filosofie en van zoveel secundaire Spinozistische literatuur onderbrengen, zoveel als ons zinnig lijkt. Sommigen doen dat als ‘professioneel’ filosoof aan universiteiten om zo mogelijk specialistische bijdragen te leveren tot de kennis van de vroegmoderne filosofie en van Spinoza’s filosofie in het bijzonder. Anderen doen dat in andere beroepen (in onderwijs, cursusinstelling, media etc.), waarbinnen ze zo goed mogelijk Spinoza’s benaderingswijze en inzichten trachten over te dragen. Een enkeling doet dat helemaal voor zichzelf, bijvoorbeeld om zin te geven aan zijn leven, of om een blog bij te houden. Maar om dat allemaal nou ‘toegepast Spinozisme’ te noemen.

Wij kunnen – al dan niet met bewondering -  proberen door te krijgen waar Spinoza voor stond, wat hij nastreefde en hoe hij dat deed. Maar we zullen hem in deze tijd nooit kunnen ‘nadoen’ (zonder ons belachelijk te maken). Hoe wij nu denken, filosoferen eventueel, als we dat denken redelijk systematisch doen, zal altijd een denken van deze tijd zijn. We kunnen ons hebben laten inspireren door Spinoza, van hem geleerd hebben wat onvruchtbare manieren van denken zijn, maar ‘Spinozisme’ zal dat nooit zijn, laat staan ‘toegepast’. Kortom, ‘toegepast Spinozisme’ bestaat waarschijnlijk (laat ik een slag om de arm houden) eigenlijk helemaal niet – is eerder een onmogelijke figuur; een soort van oxymoron.

Toegepast Spinozisme, eerder op dit blog
Op 11 maart 2009 had ik een
blog “Crisis oplossen door de hebzucht goed te organiseren - toegepast spinozisme.” Mijn bespreking van het boek van Tinneke Beeckman van 2 november 2012 gaf ik de titel mee “Tinneke Beeckman schreef waardevol boek vol 'toegepast Spinozisme' “ en een blog van 8 februari 2014 gaf ik als titel mee “Toegepast Spinozisme zonder dat zijn naam valt”. Ik neem mij hierbij voor dat u mij over “toegepast Spinozisme” in de toekomst niet meer zult horen.

                                                                           Stan Verdult 

        

 

Reacties

Beste Stan. De tijd, oh de tijd. Ik herinner me alsof het gisteren was dat je het eerste lustrum van het blog meldde. Er waren toen felicitaties en bemoedigingen, herinner ik me ook. Die zijn ook nu op hun plaats. Niet alle blogs zijn voor mij even interessant, maar ik heb al heel wat literatuur aangeschaft c.q. gedownload n.a.v. jouw blogs. Zo wacht ik nu op het boek van Richard Mason dat ik nog voor 30€ tweedehands kon aanschaffen. Je gaf dit zelf al ergens aan, je blogs hebben vooral een signaleringsfunctie. Met die signaleringen doe je heel veel mensen een plezier, de een met dit, de ander met dat. Jammer genoeg komt het blog als discussieplatform minder uit de verf. Dat betreuren jij en ik. Soms presenteer je een probleem dat aanleiding kan zijn tot discussie, hebt daar zelf een niet gemakkelijk omver te halen standpunt in, maar dan reageren een of twee personen en de 'deskundigen' houden zich afzijdig. Het heeft er waarschijnlijk mee te maken dat het blog geen academische wortels heeft (bijv. samenwerking met een filosofische faculteit of de VHS). Jammer, maar wat over blijft is waardevol genoeg. Maar het maakt wel dat het beroep van blogger een eenzaam beroep is. Je hebt wel eens laten doorschemeren dat het je wel eens zwaar valt omdat er zo weinig reacties komen. Dat kan je het gevoel geven dat je het 'voor niets' doet. Maar natuurlijk geven ook lang niet alle blogs aanleiding tot een reactie. Maar ik kan het me heel goed voorstellen, want je investeert er niet nogal wat in. Maar het is als een krant: de mensen nemen het tot zich. Daarom is het waarschijnlijk goed dat er de laatste tijd wat geluiden zijn dat je wat meer afstand wilt nemen.
Stan, gefeliciteerd met dit jubileum en ik wens van harte dat je dit werk met mate nog vele jaren voortzet.

Zeven vette jaren, Stan. Heel erg bedankt voor al die blogs met inzicht en uitzicht op Spinoza. Ik geniet er bijna dagelijks van!

En ook mijn beste wensen Stan! Bedankt voor alles en ik hoop dat je nog vele jaren -zoals Henk terecht stelt, met mate- ons mag blijven trakteren op je wijze en leuke stukjes.

Stan, gefeliciteerd met het 7-jarig bestaan van je blog! Op wat een stortvloed aan interessante artikelen over Spinoza trakteer je ons. Menig boek is aangeschaft daardoor. Je heldere blogs over o.a. de geest met het commentaar van Henk Keizer en anderen op het scherpst van de snede waren uiterst leerzaam. Wat betreft de toegepaste filosofie, het is denk ik vooral ook toepassing op jezelf. Als je eenmaal hebt kennisgemaakt met de denkbeelden van Spinoza (voor zover je ze begrijpt en de logica ervan kunt inzien) veranderd je visie op alles.En dat moet gevolgen hebben.
Hopelijk blijf je nog lang in cyberspace!

Stan,
1. Eveneens mijn felicitaties met je zevenjarig blog. Ik hoop niet dat er na de 7 vette jaren 7 magere jaren zullen volgen. Ik sluit me bij de vorige reacties aan. Alles bij elkaar vind ik overigens dat er behoorlijk wat reacties op je blog komen. Ik heb ooit van een ervaren journalist gehoord dat ze liefst in het geheel geen lezersreacties hebben, want dat betekent stille instemming. De meeste reacties zijn volgens hem afkomstig van zeurkousen, zenuwlijders en en boze mensen, oninteressante reaguurders dus. In die zin kan je gelukkig zijn met de gedegen reacties. Bovendien ben je zo attent om er de nodige aandacht aan te besteden met een repliek.
2. Maar je stelt in dit verjaardagsblog meteen de vraag naar de inhoud van de praktisch filosofie van Sp. Ik denk dat je dan bij zijn eigen werk moet zijn, en wel het Theologisch-politiek traktaat en de Politieke verhandeling. De afgelopen maanden zijn wat dat betreft leerzaam geweest: Poetin's machtspolitiek (Sp's recht is macht, TTP16), en de opkomst van IS, een theologisch-politiek probleem van formaat: IS beschouwt zich het uitverkoren volk (TTP3), ze denkt de goddelijke wet in pacht te hebben (TTP4), de juiste ceremonieën en heilige geschiedenissen te hebben (TTP5), en daarvoor gehoorzaamheid te kunnen afdwingen (TTP13), met alle gevolgen van misogynie en intolerantie. Sp. geeft een mooie deconstructie. Afgelopen zomer was er een serie van de EO over de bijbelse geschiedenissen op TV, louter als geschiedenis met een minimum aan transcendentie, uitgebeeld in Hollywoord-stijl, erg goed dus. Wat we zagen was onthutsend: één grote parade van moord, doodslag en genocide, o.a. genocide op de Amalekieten, c.f. de yezidi's. Onthullend, je zag IS in historische setting. Onthullend, vooral ook omdat het uitgezonden werd door een omroep die de letterlijke interpretatie van de bijbel voorstaat. Ik denk dat de praktische filosofie van Spinoza daarover moet gaan en niet over kwezelige therapieën, probleemverheldering e.d., zaken die klassieke muziek in polderdeuntje verharmlosen.

Gefeliciteerd Stan!
Zoals je reeds in een persoonlijke mail geschreven, ben ik zo goed als verslaafd aan je blogs.
Er gaat geen dag voorbij of ik ben hier wel geweest, en telkens leer ik weer bij.

Onlangs de trip naar het 'Spinozahuisje' in Rijnsburg gemaakt. Jij bleek er drie dagen eerder gepasseerd zoals bleek uit je blog hierover.
Het deed me wel iets om in die kleine (!) ruimtes te staan (zoals Yalom ze beschreef) maar toch was er ook iets van een teleurstelling. Geen bureau, geen pen of ganzenveer, geen origineel boek... (al weten we dat niet) was er van de grote filosoof te bespeuren.(Al wist ik dat op voorhand natuurlijk.) Het is alsof hij 'de wereld' is komen leren hoe hij in elkaar zit, hoe hij valt te denken.. en hiervan vervolgens zelf geruisloos is verdwenen... Jij maakt hem met je blogs terug iets meer tastbaar door zowat alles te publiceren wat er van hem te vinden is. (Het blijft me verbazen hoe je telkens opnieuw met een nieuw blog kan komen. En dat blijkbaar al zoveel jaren lang.) Spinoza zou ongetwijfeld zeggen: Goed bezig Stan!

@ Adrie Hoogendoorn: Jouw reacties zijn vaak zeer interessant. Ook nu weer met de koppeling van de actualiteit aan de gedachten van Spinoza.
Toch stel ik me de vraag wat Spinoza zou gezegd hebben als hij de nutteloze wreedheid van de mensheid op zo'n grote schaal als bv. in WO II zou hebben meegemaakt.
Ik ben in een eerder blog gaan kijken en vond iets in de taxonomie van de hartstochten.

'38 Wreedheid is de Begeerte waardoor we worden aangezet om iemand kwaad te doen van wie we houden of met wie we medelijden voelen.'

Ik denk dat als Spinoza nu zou terugkeren hij zijn filosofie op zeer weinig punten zou aanpassen, maar dat hij over deze hartstocht toch wat meer inkt zou laten vloeien.

Doe zo door Stan, je geeft veel mensen 'Blijdschap'.

Stan, van harte gefeliciteerd met je zevenjarig encyclopedisch registreren van de meest uiteenlopende spinoziana - maar vooral je eigen kijk daarop. Een 'oude filosoof' kan zich geen 'weerzinwekkender lot' indenken dan misbruikt te worden als spreekpop voor andermans verhaal. Spinoza de atheïst vs de godzoeker? de strijdvaardige Verlichter vs de hermeneutische Verzoener? de cartesiaan vs de kabbalist...? Zonder je eigen invalshoek te verdoezelen weet je steeds de nodige kanttekeningen te plaatsen, opening te maken om 'sluitende' interpretaties van 's mans inzichten te weerstaan. Semper persevera! :)

Sven,
Je hebt gelijk, ik denk ook niet dat een hedendaagse Sp. ook maar een draad aan zijn filosofie zou hoeven veranderen.
1. Bij de recht-is-macht-these is de macht fundamenteel, het recht is een afgeleide van de macht, zie de vissen-metafoor in TTP 16.2- de grote vissen eten met het grootste recht van de natuur de kleine op. Pas dit nu eens toe op de decentrlisatie-politiek van de Rijksoverheid,de overheveling van taken naar de gemeenten. Zal het Rijk zo maar macht afstaan? Dat is hoogst twijfelachtig volgens de recht-is-macht-these. Er is dus een grote kans dat de gemeenten uitvoerend kantoor worden van het Rijk, m.a.w. dat de greep van het Rijk op de gemeenten zelfs toeneemt. Dit is toch prachtige praktische filosofie, filosofie toegepast op de dagelijkse praktijk van het hedendaagse leven.
2. M.b.t. je vraag wat Sp. zou zeggen van de wreedheden in W.O. II, dan denk ik dat hij Seneca aanhalen: "een gewelddadig bewind houdt niemand lang, slechts als het gematigd is is het duurzaam". Hij haalt het citaat zelf tweemaal aan: in TTP5.8 en 16.9. Hitler hield het slechts twaalf jaar vol, weliswaar met desastreuze gevolgen. De recht-is-macht-these is geen normatieve these, maar een constaterende these. Pas als de rede erbij komt ontstaat de normatieve rechtsvraag: wat is het nut van je gebruik van je macht volgens de rede? Het nut reikt minder ver dan je macht, zie het citaat van Seneca. Illustratief is het proces na de Rijksdagbrand in 1933. Goering kon als aanklager - en dronken van macht - alleen maar schreeuwen en was niet bestand tegen het rustige rationele verweer van de Bulgaar Dimitrov. De rechtbank moest iedereen vrijspreken, behalve Van der Lubbe. De nazi's maakten het daarna nog erger door het hele rechtssysteem in een schreeuwende institutie van hielenlikkers te veranderen.

Adrie,
Bedankt voor je reactie!
Je verheldering van Spinoza heeft echter meer betrekking op volkeren als geheel, mensen die samenleven. Staten en gemeenschappen enz..dus.
Behoudens vergissing zag Spinoza het zo dat medelijden niet goed was, en dat mensen samenwerken omdat ze inzien dat ze zo zelf beter worden, zowel als geheel dan als individu. (eigenbelang, de werking van de conatus enz...)

Maar mijn vraag had eerder betrekking op wreedheden tussen individuen. Ik ben de laatste maanden vrij intensief met Spinoza bezig, voor zover ik hiervoor de schaarse tijd kan vinden althans. Af en toe probeer ik echter ook nog eens iets anders te lezen. (Kwestie van wat 'af te kicken' zo je wil.) Maar telkens grijp ik toch terug naar een boek over Spinoza.
Zo las ik onlangs een boek over de wreedheden tijdens WO II waardoor ik danig geshockeerd was. Mensen, die andere mensen folteren om te folteren, als loutere sport, als vermaak... Gewoon koudweg iemands oor afsnijden in een concentratiekamp bijvoorbeeld, louter omdat je daar 'de macht' toe hebt. Herinner u de film 'das experiment' die gebaseerd zou zijn op ware feiten.

Vaak denk ik dan: Wat zou Spinoza daar over zeggen??

In zijn tijd en ook ervoor moeten toch eveneens enorme wreedheden zijn voorgekomen, maar tot op heden kan ik niet vinden dat hij dit ergens duidelijk en uitgebreid behandelt.

Ik las ooit eens ergens dat de filosofie werkelijk 'gestorven' is na de wereldoorlogen. De grote denkers situeren zich inderdaad allemaal ervoor. Wat ons nadien rest is inderdaad deconstructie en mensen als Russel en Wittgenstein die hun denkkracht gewijd hebben aan het bewijzen dat er niets te weten, laat staan te zeggen valt..aan de ene kant en -vergeef me de uitdrukking- holle dozen als Heidegger Sloterdijk enz..aan de andere kant.

Gisteren was ik ik al vroeg van huis op stap naar Zwolle waar de dochter van mijn overleden Iraanse vrouw het tienjarig jubileum en tegelijk de heropening in een nieuwe vestiging van haar kickboks-sportschool Tabonon vierde. Ik móest daar uiteraard bij zijn om de trots van haar moeder bij de glorie van haar dochter enigszins te vertegenwoordigen.
Daardoor zie ik al deze mooie wensen nu pas. Dank, veel dank voor al deze bemoedigende woorden. Ze stimuleren om - op wellicht iets bescheidener wijze - door te gaan.

@ Sven, ganzenveren zijn wél te zien in het Spinozahuis; zie een recent door mij gemaakte foto in dit blog
http://spinoza.blogse.nl/log/spinoza-excursie-2014-4-spinozahuis-rijnsburg.html
Voor mij is Sloterdijk bepaald geen 'holle doos'. Misschien heb ik ooit de goesting om iets van hem in verband met Spinoza te brengen - zijn Ethica (zo beschouw ik zijn "Du mußt dein Leben ändern. Über Anthropotechnik") vind ik heel bijzonder; maar je moet je soms wel door bepaalde passages niet op het verkeerde spoor laten brengen.

@Adrie, je hebt geheel gelijk dat Spinoza's praktische filosofie vooral te vinden is in de TTP en TP, maar ook zijn in de Ethica gebrachte filosofie bedoelde hij vooral praktisch (en gaf het daarom die titel). Goed, je actualiseringen. Ikzelf ben daar erg terughoudend in om die parellellen te trekken, zoals jij hier deed. Heel goed.

Sven,
1. Medelijden is volgens Sp. 'een kwaad en nutteloos', maar onder het voorbehoud dat je onder de leiding van de rede leeft (E4p50). Wie onder leiding van de rede leeft zal 'zoveel als de menselijke deugd het toelaat trachten wel te doen en blij te zijn'.Een wie 'noch door de rede noch door medelijden wordt aangezet om anderen te helpen, noemt men met recht een onmens' (E4p50s). Berouw is ook geen deugd (E4p54) om dezelfde reden. en ook hier een voorbehoud in het scholium: een volk zonder angst is angstaanjagend. En Sp. voegt er aan toe dat de profeten 'zich in het belang van de gemeenschap, en niet van enkelen, lieten leiden en aandrongen op nederigheid, berouw en eerbied'.
2. Als Sp. in de Ethica over de mens spreekt dan spreekt hij meer over Elkerlyc dan over individuele mensen, zie bovenstaand citaat uit E4p54s. Waarom? Omdat de rede voor iedereen gelijkelijk geldt. De rede verenigt, de hartstochten scheiden en maken van ons individuen die elkaar haten en proberen te vernietigen. Solitaire individuen leven alleen in de natuurtoestand, en doen met het hoogste recht van de natuur alles wat zij vermogen, met of zonder rede, en zijn alleen gericht op zelfbehoud. Alle door jou genoemde wreedheden worden er zonder zonde of vrees voor straf, begaan. Echter, een hartstocht kan alleen door een sterkere hartstocht worden bedwongen (E4p37s2). Sp. voegt eraan toe dat op 'deze wet' een maatschappij kan worden gevestigd die de 'bevoegdheid moet hebben een gemeenschappelijke leefwijze voor te schrijven'. Als individuen of groepen van die gemeenschappelijke leefwijze worden uitgesloten en uitgestoten, dan ontstaat tegenover hen de natuurtoestand en is alles tegenover hen geoorloofd. Ik denk dat je op die wijze de wreedheden kunt verklaren die individuen elkaar aandoen. Echter, een gewelddadig bewind houdt niemand lang. Sp. was overigens goed met vele wreedheden bekend, namelijk door zijn studie van de bijbel.

Stan,
Gefeliciteerd. Niet alleen een zevenjarig blog, maar ook een kickboks-jubileum in de familie. Ik denk dat praktische filosofie een zaak is die toegepast kan worden op de actualiteit. Ook kickboksen hoort daarbij!. Waarom? 'Wie een lichaam heeft dat tot veel in staat is, heeft een geest die grotendeels eeuwig is (E5p39). Ik neem aan dat kickboksers een lichaam hebben dat tot veel in staat is en dat degenen die er een school in hebben daar nog iets extra's aan toevoegen.

Hallo Stan,

gefeliciteerd met het zevende jaar van deze blog! Ik ben wellicht een zwijger maar kijk nog altijd elke dag. Ik wens je het beste toe!

Dag Lotte,
Leuk te horen. Ik dacht dat ik je kwijt was (daar er op jouw weblog weinig meer gebeurde). Ten onrechte dus, blijkt nu.
@ Adrie, leuk wat je in je laatste reactie n.a.v. kickboksen schrijft. Ik heb dit weekend weer kunnen zien wat een ontspannen plezier die veelal jonge sporters uitstralen in die open verwelkomende omgeving die de sportschooleigenaar creëert.

Beste Stan,
Ook gefeliciteerd met je blog. Als er een teller van het aantal "hits" aan gekoppeld was, zou je verbaast zijn van het resultaat .Onderschat de stilzwijgende meerderheid niet. Je toonzetting van de blog vind ik bewonderenswaardig. Geen scheldpartijen die uit de hand lopen, en enorm veel tips die de volgers inspireren.

Stan,

Gefeliciteerd.
Ga zo gewoon door.

Nico van Hengstum

Gefeliciteerd Stan.
Kijk iedere dag even op je blog. Dank je wel voor de veelzijdige informatie. Op naar de volgende zeven jaar.

Beste Stan,
Ik ga nog maar even door, het is vandaag pas vier dagen na je jubileum en zestien reacties, dus dit wordt nummer 17. De reacties bevatten zelfs een stukje discussie dat niet eens door jou hoefde te worden aangezwengeld. Dan heb je toch een aardig elektronisch Spinozakringetje weten te ontwikkelen. Spinoza zelf moest daarvoor steeds met de trekschuit naar Amsterdam (...) Ik ken je website nog geen jaar maar ik geniet erg van de stellingen en niet minder van de tegenstellingen.
Hartelijk dank, tot zover.