Georges Vantongerloo (1886 - 1965) door Spinoza geboeide kunstenaar probeerde de code van de werkelijkheid te kraken

In het Gemeentemuseum Den Haag loopt momenteel (van 30 jan '10 tot 16 mei '10) de tentoonstelling Georges Vantongerloo: Voor een nieuwe wereld. Eerder liep deze uit ca 120 werken bestaand retrospectief in het Lehmbruck-Museum in Duisburg. Opvallend is dat tegelijk tot 22 februari 2010 in het Reina Sofia Museum in Madrid de expositie liep: "Georges Vantongerloo. Un anhelo de infinito." Ook daar waren nog eens meer dan 80 werken van Vantongerloo uit de periode tussen 1917 en 1965 samengebracht.

Vantongerloo was een van de grondleggers van de geometrische abstractie en het constructivisme. Ten onrechte raakte hij in de vergetelheid. Goed dus dat er nu deze tentoonstelling zijn.  

George Vantongerloo, 1961 - foto: Jürgen Heinemann
Ik ben gisteren naar het Gemeentemuseum in Den Haag geweest. Vele jaren geleden had ik al eens een tentoonstelling bezocht over De Stijl, met accent op Van Doesburg en Mondriaan. Intussen, nu ik mij al geruime tijd met Spinoza bezig houd, was me bekend dat De Stijl de Ethica als een van haar inspiratiebronnen had. Ik schreef er dit blog over. Mijn interesse in deze tentoonstelling was mede gewekt doordat mij het feit bekend was dat ook Georges Vantongerloo zich flink met Spinoza had beziggehouden. [Beluister desgewenst tijdens het lezen van dit blog dit door de VPRO uitgezonden geprek met conservator Hans Jansen, die o.a. vertelt hoe moeilijk het was om de erven tot toestemming te bewegen]

Georges Vantongerloo No. 98 2478 Red/135 Green 1936De Belgische kunstenaar Georges Vantongerloo was zowel schilder als beeldhouwer, tekenaar en fotograaf, architect, designer en projectontwikkelaar. Als constructivist en wegbereider van de concrete en minimalistische kunst, was hij pionier van het modernisme. Naast schilderijen en sculpturen maakte hij ook ontwerpen voor koffieservies, meubelen, vliegvelden, bruggen en andere infrastructuur.

Vantongerloo was een artistieke duizendpoot, wiens oeuvre uitwaaierde over alle mogelijke kunstdisciplines. Hij verbond zich niet aan een discipline en herhaalde niet als het ware één statement. Waarschijnlijk is hij mede daarom minder bekend en succesvol om zijn kunst geworden. Toch was Vantongerloo een leidende figuur binnen de avantgarde. Hij ondertekende het eerste manifest, werkte mee aan het tijdschrift De Stijl en was betrokken bij de kunstenaarsgroep Abstraction-Création te Parijs, die hij in 1930 mede oprichtte. Nog tijdens zijn leven exposeerden het Guggenheim en het Museum of Modern Art in New York zijn werk.  

Hij heeft zich zijn leven lang ingezet voor een ‘nieuwe wereld’, voor een verlichte, ethisch verantwoorde wereld waarin natuur en wetenschap, politiek en maatschappij als eenheid worden gezien. Goed dat er nu deze tentoonstelling en dit boek is.

Tot mijn spijt had de schitterende catalogus geen apart hoofdstuk over Vantongerloo en Spinoza. Hier en daar in dit fraaie boek Charles Brockhaus, Hans Janssen (Red.): Georges Vantongerloo (1886-1965) en zijn omgeving, wordt wel gerefereerd aan zijn belangstelling in de Ethica.

Angela Thomas, die in 1987 een proefschrift* schreef over Vantongerlo en Spinoza, verzorgde in deze uitgave de biografische schets.

Curves, 1938, oil on panel, 101.8 x 70.5 cmVan Tongerloo had zijn opleiding gevolgd aan de Academies voor Schone Kunsten in Antwerpen en Brussel. Nadat hij als soldaat gewond geraakt was en voor de helft invalide verklaard, vluchtte hij in 1914 naar Nederland en kwam in Den Haag terecht. Daar kreeg hij omgang met de dochter van een lid van de in de 17e eeuw opgerichte Remonstrantse Broederschap. Deze wilde de verdere ontwikkeling van een relatie tegengaan en vroeg de politie om er iets tegen te doen. Op 14 juli 1917 werd hij naar Kamp Nunspeet overgebracht, waar hij ca anderhalve maand gevangen zat. Daar las hij de Ethica in de vertaling van W. Meijer, een uitgave in de serie ‘Klassieke schrijvers’ van S.L. van Looy te Amsterdam van 1905. Dat exemplaar ligt in een vitrine op de tentoonstelling, opengeslagen bij de appendix van het eerste deel. Je ziet in de kantlijnen zijn vele aantekeningen.

                            
                 Georges Vantongerloo, Studie, 1920, [52x61,5]

Als lezer van Spinoza en would be-wiskundige sprak hij over 'de onpersoonlijke houding'. Menselijke aandoeningen, zei hij, geheel naar Spinoza, worden hier beschouwd als waren het punten, lijnen en vlakken. Pure wiskunde. 'Het gaat niet om mijn of uwe, of zijne Ikheid. Het gaat om de mensheid.'

Georges Vantongerloo. Composition II, Indigo Violet Derived from Equilateral Triangle. Menton 1921

Vantongerloo was een 'mathematische' abstracte kunstenaar, een man 'aan Mondriaan gelijk'. De schoonheid, zei hij, 'zit in essentie vervat in de Gezichtshoek en de Gezichtshoek kan worden uitgedrukt in getallen'. De schoonheid is de pracht van de waarheid. En de waarheid is de rechte, de orde en de mathematica. De formules van de ideale wiskunde bepalen de vlakken, de lijnen en de kleuren van schilderijen. Maar ze bepalen ook hoe de samenleving eruit moet zien, 'de gemechaniseerde wereld'. [Paul Depondt]

Mondriaan zag een verwante geest in dr. M.H.J. Schoenmaekers, een gewezen priester te Laren. Diens boek Het nieuwe wereldbeeld (Bussum, 1915) deed Mondriaan de titel aan de hand voor zijn credo over de abstracte kunst: 'De Nieuwe Beelding' of 'Neo-plasticisme' en steekt wellicht ook achter de titel van deze tentoonstelling. Het is overigens betwistbaar dat Vantongerloo iets zou hebben gezien in Schoenmaekers.

          Georges van Tongerloo, Fonction
            Georges Vantongerloo, 1939. Titel: Fonction [van hier]

Georges Vantongerloo. Construction of Volume Relations. 1921In een van de toelichtingen bij de vele zalen staat: “Er was tijd nodig, zo zei hij zelf, om te begrijpen dat zijn intuïtie op het juiste spoor zat, maar zijn kennis nog niet. Zijn leven lang zal hij blijven proberen om zijn kennis en zijn intuïtie bij elkaar te brengen door de werkelijkheid op te vatten als een te kraken wiskundige code van een samenvallen van het allergrootste (het universele) net het allerkleinste (het intuïtief persoonlijke of het atomaire).”

Bronnen

* Angela Thoma: Denkbilder. Materialen Zum Entwicklung Von Georges Vantongerloo Bis 1921. Dusseldorf, Ed. Marzana. 1987, 190pp.

Georges Vantongerloo, (oeuvre-catalogue by Angela Thomas Janowski), Kunsthaus Zürich, 1981

Boekhouder van het heelal - Voor Georges Vantongerloo was het onmetelijke niet groot genoeg. Paul Dupondt in de Volkskrant 3 jan. 1997

[Eewrdere tentoonstelling in Nederland]
Wieczorek, Marek - Georges Vantongerloo. Het heelal in de huiskamer en de Nieuwe Beelding van De Stijl/The Universe in the Living Room in the Space of De Stijl. Centraal Museum 2002, gekart 162 blz, ill. In Dutch and English. [hier]

Veel informatie over Georges Vantongerloo bij Annely Juda Fine Art onder 'Gallery Artists'

artonline over George Vantongerloo

Overzicht van musea met zijn werk

Bij de tentoonstelling verschijnt een kleurrijke monografie met bijdragen van  Marion Bornscheuer, Christoph Brockhaus, Hans Janssen, Angela Thomas Schmid, Francisca Vandepitte en Marek Wieczorek (€ 44,50) Uitgever catalogus

Beluister hier VPRO-De Avonden van 9 febr. 2010 van Maarten Westerveen's bezoekje aan de Haagse tentoonstelling samen met conservator Hans Jansen die toelichting geeft.  [VPRO]

 

 

 

 

Georges Vantongerloo, Rapport des volumes, 1919