Hoe modern was Spinoza?

Vorige week sprak Piet Steenbakkers op het Studium Generale in Maastricht over “Spinoza tussen actualiteit en eeuwigheid” [cf blog]. Intussen zijn de slides aan de hand waarvan hij zijn lezing gaf op de website van SG Maastricht geplaatst [PDF]. Het is uiteraard moeilijk om een idee van een lezing te krijgen aan de hand van de powerpointprojecties, maar ik grijp de mogelijkheid aan om even te wijzen op het 4e thema, waarbij vraagtekens werden geplaatst bij de kenmerken die Jonathan Israel hanteert om de moderniteit te typeren en daarin Spinoza centraal te plaatsen. Steenbakkers verwees naar enige onderwerpen in de Tractatus Politicus die voor ons tegenwoordig nogal knarsen en schuren:

4 SPINOZA ALS WEERBARSTIGE MODERNE DENKER

‘Problematische’ aspecten (TP)

• Vernietigen van steden als onderdeel van reguliere oorlogvoering (TP 6.35, 9.13) – in navolging van Machiavelli

• Extreme straffen voor wie wijzigingen in regels aristocratie voorstelt (bv. reductie aantal patriciërs, verlenging opperbevel): executie, onteigening, gedenkteken (TP 8.25)

• Uitsluiting vrouwen (TP 11)

Aan dit rijtje zou je uit de Ethica en de Briefwisseling nog wel wat van zulke aspecten kunnen toevoegen. Ik noem slechts:

• “zo wordt ook een rechter die niet uit haat of woede enzovoort, maar alleen uit liefde voor het algemeen welzijn een schuldige ter dood veroordeelt, alleen door de rede geleid.” [Toelichting bij 4/63c]. Tegen doodstraf was Spinoza niet.

• “Wie door de beet van een hond dol wordt, is weliswaar te verontschuldigen, maar wordt toch terecht gesmoord.” [Brief 78 van 7 febr. 1676 aan Oldenburg]. Grappig is dat Oldenburg dit te gek voorkwam: hij las volgens zijn antwoord van 11 febr. 1676, waarin hij het kwellen van mensen te hard vond, “en wat ge als bewijs daaraan vastknoopt, namelijk dat een hond die dol is geworden door een beet, wel te verontschuldigen is maar toch terecht wordt afgemaakt, lijkt mij niet afdoende.” Maar Spinoza liet die gebeten mens afmaken.

• Dan is er nog zijn houding tegenover dieren.

Kortom, er zijn genoeg aspecten in Spinoza’s denken en opvattingen aan te wijzen, die twijfel kunnen doen opkomen over hoe ‘modern’ Spinoza eigenlijk was.

En toch droeg Spinoza fundamenteel bij aan het afbreken van oude zienswijzen en dus tot ruimte voor het ontstaan van nieuwe zienswijzen. Hij hoeft wat mij betreft niet teruggevonden te worden in alle innovaties van de moderniteit. Daarbij hoeft anderzijds zijn geworteldheid in vele traditionele opvattingen van zijn eigen tijd niet weggepoets of ontkend te worden.

Reacties

Zo te zien op de slides heeft Steenbakkers jullie een berg van interessante stof voorgeschoteld, genoeg voor een week discussie! Misscien was het wel iets te veel van het goede. MIJN opmerking zou zijn: schijnbaar heeft hij (cf. 'weerbarstig') en heb jij (je laatste alinea) problemen met Spinoza's 'moderniteit' als zijnde niet geheel in overeenstemming met het gangbare beeld daarvan. Maar wat dan indien a) Spinoza's TTP en E wetenschappelijk onaanvechtbaar zijn en b) zijn daarop gefundeerde politieke architektuur in de TP effectief zouden uitpakken indien gerealiseerd?

Wim, het was interessant, maar inderdaad teveel van het goede. Steenbakkers had zich beter iets kunnen beperken. Nu had hij alle beschikbare tijd nodig voor zijn inleiding en was er geen tijd om vragen te stellen of anderszins op het gebodene in te gaan.
Wat je tweede opmerkingen betreft, Wim, a) "wetenschappelijke onaanvechtbaarheid" van TTP en E bestaat niet (o.a. daar het geen of slechts deels (TTP) wetenschap betreft, maar voorstellen van dingen te bezien. Wat het realiseren van b) "de politieke architektuur in de TP" betreft is er o.a. het probleem dat die niet één architectuur van een politiek stelsel presenteert. Maar het gaat er bij de historiografie van de moderne wereld om dat de TP in feite geen historische realiteit werd; de 'moderniteit' ging in een iets andere richting. Ik heb er geen moeite mee dat je bij Spinoza ook niet-moderne ideeën aantreft; we moeten onze verwachtingen niet overladen en b.v. bij Spinoza pleidooien verwachten voor afschaffing van de slavernij, hekserij e.d., voor andere strafrechtspleging, voor beëindiging van martelen (de zgn. 'quaestio') etc.

Spinoza's model van democratie (door mij gereconstrueerd in DIRECTE DEMOCRATIE) WAS 'praktisch' historische realiteit in de Griekse 5e eeuw v.Chr. en op momenten van de Romeinse Republiek en ZAL het opmieuw gaan worden als we in de politiek een keer bij zinnen komen en we gaan beseffen dat we niet langs andere weg politieke stabiliteit kunnen
verkrijgen. En de dingen die door jullie als uitwassen worden gezien, zijn dat geenszins in zijn concept en passen volmaakt bij zijn radicale moderniteit.
Wat à) betreft, zou ik de wedervraag willen stellen: welke delen of stellingen van de TTP en de E zijn niet wetenschappelijk onaanvechtbaar maar slechts (willekeurige?) zienswijzen?