Potentia agendi – Spinoza als dynamist!

Ineens gingen de reacties over macht en kracht, over power en force, over potentia en virtus - en dan is er ook nog potestas. Het is voor mij aanleiding om in dit blog op het werk van een Spinoza-geleerde te wijzen, die zich al meer dan tien jaar bezig houdt met ‘powerkracht’ bij Spinoza. Mijn opzet is niet om een standpunt in te nemen, maar om te wijzen op wat waarschijnlijk een veelbelovende bron vormt om Spinoza op dit punt te begrijpen.

Valtteri ViljanenIk doel op de Finse Spinozageleerde Valtteri Viljanen, adjunct professor aan de Universiteit van  Turku in Finland. Vandaag is hij met een lezing getiteld “Spinoza on Virtue and Eternity” een van de sprekers op de conferentie Spinoza, the Infinite, and the Eternal die op 11 en 12 mei in Dundee wordt gehouden, terwijl hij eergisteren nog als voorzitter fungeerde bij een van de sessies over Spinoza tijden het Scottish Seminar in Early Modern Philosophy III aan de Universiteit van Aberdeen 

Met Olli Koistinen, die het boek redigeerde, schreef Valtteri Viljanen de Inleiding op The Cambridge Companion to Spinoza's Ethics (2009) en leverde  het hoofdstuk: Spinoza’s Ontology. Zijn artikel "Field Metaphysic, Power, and Individuation in Spinoza" [In: The Canadian Journal of Philosophy, Volume 37, Number 3, September 2007, pp. 393-418 - PDF] geeft al enig beeld van waarmee hij al zolang bezig was.

 

En enige maanden geleden verscheen bij Cambridge University Press dan zijn ‘meesterstuk’:

Valtteri Viljanen: Spinoza's Geometry of PowerValtteri Viljanen, Spinoza's Geometry of Power. Cambridge University Press (November 21, 2011).

Charlie Huenemann (Utah State University) over het boek: "Viljanen rescues Spinoza's metaphysics from interpreters who push too hard in domesticating his radical ideas. In building his interpretation, he makes excellent use not only of Spinoza's text, but also of scholarship in medieval philosophy and contemporary metaphysics. The breadth and depth of his study are impressive." [bij Amazon]

Viljanen laat zien hoe Spinoza een theorie van het bestaan schetst - zowel het menselijke als niet menselijke - als een dynamisch gebeuren dat dezelfde noodzaak en intelligibiliteit heeft als de geometrica – wat toch een ongemakkelijke uitdaging is, daar geometrische objecten juist elke kracht en verandering ontberen. Hij spint nauwkeurig uit wat het betekent dat voor Spinoza Gods essentie, van waaruit hij de oorzaak is van alles, kracht is (1/34). Vanaf 1/16 bespreekt Spinoza de aard van causaliteit en werkt dat toe naar het begrip kracht (in 1/34). Maar Viljanen gaat aantonen dat Spinoza het begrip kracht niet reduceert tot essentie en veroorzaking, maar dat het een verdere betekenis krijgt, met accent op het actieve en dynamische in God of de natuur. Hij voert daarvoor de term 'intrinsic power' in voor de soort kracht die effecten veroorzaakt ‘door en vanuit het wezen van iets’ en ziet Spinoza als de kampioen van het dynamisch essentialisme. Hij laat zien hoe deze analyses van groot belang zijn voor het beter begrijpen van de doorwerking ervan in de delen drie en vier van de Ethica.

                                                  * * *

Met het oog op de reacties van Mark Behets en Adrie Hoogendoorn haal ik de volgende passage aan die books.google van dat boek laat zien:

Nadat hij de (scholastieke) voorgeschiedenis van het begrip kracht/macht (potentia) behandeld heeft en hoe Descartes het een vernieuwde plaats gaf in zijn fysica, schrijft hij:

“However, it is striking — and an indication of the fact that no mere restatement of the old doctrine is here being made — how drastically Spinoza's a priori route to the idea that power is something intrinsic in things differs from the scholastic way of starting with sense experience of the activities of ordinary natural things and then concluding that those activities can only be brought about by an internal dynamic principle, the substantial form (this difference, of course, consistently reflects Spinoza's Cartesian approach to epistemological issues). This kind of concept of power belongs not to the realm of physical nature but to metaphysics; however, as I will argue below, Spinoza has good reasons to see it as quite consistent with structural explanations evoked in mechanistic sciences.' His overall idea is arguably that when a thing x causes by itself, i.e. in virtue of having the kind of essence or nature it does, an effect E, it is quite natural to say that x has power to E. The interconnectedness of power and essence means that we can say that, for instance, the power of x to E is explained by referring to x's essence.'

At this point we may note that Spinoza uses not only 'power' (potentia) but sometimes also 'force'. There are passages in which he uses the terms interchangeably: The force of any passion, or affect, can surpass the other actions, or power, of a man, so that the affect stubbornly clings to the man (4p6). Sometimes he simply equates them: ‘[f]orce, or power' (4p6od). '[T]here is also no comparison between the power, or forces, of the Mind and those of the Body' (…). Thus, it is difficult to say how, exactly, the two notions differ from each other; at any rate, ‘power' seems to be Spinoza's choice when he discusses issues pertaining to God and general metaphysics, whereas 'force' sometimes appears in contexts in which the operations of finite things are treated. [p. 64 cf]

_________

Werken van Valtteri Viljanen bij PhilPapers

Pagina over zijn project: Moral Agents of Power, 1628-1889

 

Reacties

In 2/3s kunnen we lezen: "Deinde Propositione 34. partis 1. ostendimus , Dei potentiam nihil esse, praeterquam Dei actuosam essentiam; adeóque tam nobis impossibile est concipere, Deum non agere, quà m Deum non esse." Ofwel (ik heb geen Nederlandse vertaling bij de hand): "And then we have shown in IP34 that God's power is nothing but God's active essence. And so it is as impossible for us to conceive that God does not act as it is to conceive that he does not exist."
Viljanens "dynamisch essentialisme" lijkt dus niet zo moeilijk te vinden in de Ethica.

Wat me opvalt, is dat het woord 'energie' ('energy') niet in de discussie voorkomt. Ik herinner me dat A.Wolf in die termen over de potentia sprak. Ook: oerenergie, energie van de Big Bang, enz.
'Natuurkrachten' lijkt me niet van toepassing, wel 'eeuwige en onveranderlijke natuurwetten'.

Spinoza's filosofische makker Meyer ontwikkelde in zijn Leidse disputatie over de materie (1660) een "visione ENERGETICA della materia" (volgens formulering van Roberto Bordoli in zijn Meyer-biografie 2001). En deze typering is volledig overdraagbaar op Spinoza's materie-concept, een moles in flamboyante beweging (moles in motu volgens brief aan Tschirnhaus), stof die niet meer geaktiveerd hoeft te worden maar die het totale aanschijn der wereld inclusief haar permanente transformaties tot stand brengt

Over energie gesproken. Spinoza is zo consequent in zijn redeneren, dat ik altijd dacht dat Spinoza met de kennis van Einstein e=mc2, dus over energie in de massa, een veel actiever mensbeeld zou hebben geschetst dan dat van mensen waartegen deeltjes/beelden aanbotsen. Ik zag dit actievere ook terug in Angela's Roothaans conclusie dat Spinoza op 'praxis' was gericht.

Iets heel anders maar wat wel aansluit is een boek 'Fysica van de Heiligheid', wat mij ondanks onder de aandacht is gebracht. Hier komt Spinoza uitgebreid aan bod. De stelling is dat Spinoza altijd op kruispunten van leylijnen ging wonen. De romeinen zetten hun tempels ook op leylijnen (deze zouden een bepaalde energie-uittstraling hebben) en katholieke kerken staan er ook op. Ook de collegianten en bouwmeesters wisten dit. De joodse begraafplaats in Ouderkerk bevindt zich ook in een sterk veld. Op basis daarvan denkt de auteur dat Spinoza in de Kerkstraat 55 Voorburg woonde. Ik weet niet wat ik er van moet denken, mocht nooit behoren tot de vrijmetselaren, maar misschien kan een vrijmetselaar mij verder helpen.

Overigens besteed ik nu op mijn website ook aandacht aan de architectuur (in Amsterdam, maar ook Hofwijck is zeer interessant) in relatie tot het denken van Spinoza Het kan de drie kensoorten verduidelijken.

Margreet,
Was volgens jou Spinoza een radiësthesist en esoterioloog? Misschien voorloper of zelfs aanhanger van New Age?
Wat van al deze onzin te denken?
[Nu begrijp ik hoe je in je laatste Spinozawandeling kon beloven de deelnemers ook langs Spinoza's huis in Voorburg te leiden...)

Ik vermoed dat dat boek over de "heilige fysica" veel inspiratie gevonden heeft bij Isaac Newton. Die was mogelijk de grootste fysicus aller tijden, maar heeft toch meer geschreven over alchemie en andere "occulte" zaken dan over fysica. Maar Spinoza...zou zich denk ik omkeren in zijn graf mocht hij horen dat hij met dergelijke zaken in verband gebracht werd.

Terug naar het hoofdonderwerp van bovenstaande blog nu. Bedankt Stan voor je uitdieping van het "macht" onderwerp - ik had nooit gedacht dat er zoveel achter zat. Ik kan echter de uitleg van Viljanen nog niet goed vatten, maar ik ga er wat op broeden en dan komt het inzicht hopelijk nog wel.

Stan, ik zal de Kerkstraat Voorburg noemen en evt 55, dan met de herkomst, dan kan ieder daar een eigen oordeel over vellen. De hele tocht naar Voorburg heeft al heel veel opgeleverd, vooral Hofwijck en de ideeën van vader en zoon Huygens. Om op het hoofdonderwerp terug te komen. Spinoza was zelf nog erg op zoek naar krachten in de natuur, waar komt de beweging vandaan? Helaas was hij net te laat om Christiaan Huygens' lichttheorie te vernemen, en ook niet Einsteins e=mc2. Zoals gezegd, ik denk dat hij anders zijn wijsheid, vooral over onszelf, zijn mensbeeld dus, in voor ons begrijpelijker begrippen zou hebben kunnen formuleren. Nl in plaats van 'adequaat' 'energiezuinig'; nl hoe meer energie er overblijft, hoe groter de overlevingskans. En hoe meer energie we kunnen steken in ons gevoel van eenheid met de ganse natuur, hoe gelukkiger we worden. Ik bespreek die overstap van de fysica naar de neurowetenschap in energie-termen wel met mensen, die er open voor staan, in Spinoza geïnteresseerde ingenieurs en zo. Ik denk dat Spinoza daar blij van zou zijn geworden.