Spinoza in de Nederlands-joodse historiografie – de laatste loodjes

Spinoza in de Nederlands-joodse historiografie # 19

In dit voorlaatste blog breng ik studies bijeen over de Nederlandse joodse geschiedenis die nog niet of nauwelijks aan de orde zijn geweest, alsmede een aantal hedendaagse joodse historici, waarbij ik uiteraard naga of/wat zijn aangaande Spinoza publiceerden, over welke studies resp. auteurs het niet zinvol is een apart blog te maken. In een laatste blog hoop ik vervolgens al het verzamelde materiaal te analyserenen en enige conclusie te trekken over hoe Spinoza in de Nederlands-joodse historiografie aan bod komt.

Om daarop alvast vooruit te lopen dit citaat van Henri Krop:
“Dutch Jewry had no Spinozism. Even assimilated Jews did not develop any form of Jewish Spinozism.”
(In: Dutch Jewry in a Cultural Maelstrom, 1880-1940, p. 112)

• J. Michman (Ed.), Dutch Jewish History. Proceedings of the Symposium on the History of the Jews in the Netherlands. November 28 – December 3, 1982, Tel-Aviv – Jerusalem. Editor: Jozeph Michman. Co-editor: Tirtsah Levie. Jerusalem, Institute for the Research on Dutch Jewry, 1984 - viii 568 pag.

• J. Michman (Ed.), Dutch Jewish History, II. Proceedings of the Fourth Symposium on the History of the Jews in the Netherlands. 7-10 DecemberTel-Aviv-Jerusalem, 1986 (Assen-Maastricht, Van Gorcum, Jerusalem, Institute for Research on Dutch Jewry, Hebrew University of Jerusalem, 1989, viii + 438 blz.

• J. Michman (Ed.), Dutch Jewish History, III. Jerusalem, Assen, Maastricht, 1993

Jozef Michman, afkomstig uit Nederland, werd in 1957 oprichter en voorzitter van het Institute for research on Dutch jewry in Jeruzalem, was tevens directeur van Yad Vashem.
Tirtsah Levie hebben we eerder in een
blog voorbij zien komen. Deze uitgaven vermeld ik slechts voor de volledigheid; ik heb ze niet kunnen inzien en weet niet of er iets over Spinoza in aan de orde komt.

• Jonathan I. Israel, De Joden in Europa, 1550-1250; (European Jewry in the age of mercantilism 1985/1989); vert. Ben Buisman. Van Wijnen, Franeker, 2003. 356 blz.
Dit boek behandelt uitgebreid de Amsterdamse joden, maar hoort hier in strikte zin niet thuis; ik vermeld ook dit voor de volledigheid.

 

 

 

• Chaya Brasz, Yosef Kaplan (Eds.), Dutch Jews As Perceived by Themselves and by Others. Proceedings of the Eighth International Symposium on the History of the Jews in the Netherlands. Volume 24 van Brill's Series in Jewish Studies. BRILL, 2001 [Brillbooks.google]

Dit boek bestaande uit 25 essays van deskundigen uit Nederland, Israël en andere landen, stelt de vraag aan de orde: hoe bekeken de joden in Nederland zichzelf en hoe werden ze bekeken door anderen? Vanaf de sefardische joden in de Republiek in de zeventiende en achttiende eeuw, de joden ten tijde van Emancipatie en Verlichting, de sociale en culturele ontmoetingen tussen joden en niet-joden door de eeuwen heen, het beeld van de jood in de Nederlandse literatuur in de negentiende en twintigste eeuw, en de houding van de kerken ten opzichte van joden. Ook komen aan de orde de Tweede Wereldoorlog en de gevolgen van de Shoah. Het boek heeft niets over Spinoza. Wel veel over Jaap Meijer door Jozef Michman.

• Jonathan Irvine Israel & R. Salverda (Eds.), Dutch Jewry. Its history and secular culture (1500-2000). BRILL, 2001
[Uit recensie van R. G. Fuks-Mansfeld]  In juni 1997 werd een symposium georganiseerd door University College in London met als onderwerp 'The history and culture of the jews in the Low Countries.' De bijdragen aan dit symposium, die hier gebundeld zijn, vormen als het ware een toegift op de in 1995 verschenen Geschiedenis van de joden in Nederland, dat in 2001 ook in Engelse vertaling verscheen. In de bundel worden bepaalde aspecten van de geschiedenis van de joden in Nederland vanuit andere gezichtshoeken bekeken, nader uitgewerkt of uitvergroot, zonder een sluitend geheel te vormen.
[…] Spinoza blijft, ondanks of misschien wel dankzij zijn uitstoting en vertrek uit de sefardische gemeenschap, een onuitputtelijke bron van inspiratie voor historici.
Zowel Jonathan Israel als Odette Vlessing doen een poging om ook economische motieven te betrekken bij de achtergronden rondom de totstandkoming van de grote ban in 1656. Vanwege de desolate toestand van de firma van Spinoza's vader, die in 1654 was overleden, was Spinoza genoodzaakt zich in allerlei juridische bochten te wringen om aan de schuldeisers van zijn vader te ontkomen. Beide auteurs brengen interessante feiten aan het licht, maar kunnen toch geen sluitend bewijs geven voor de stelling dat de grote ban eerder financiële dan ideologische redenen had. De analogie met de ban van Uriël da Costa, zo'n dertig jaar eerder in Amsterdam uitgesproken, die alleen op grond van diens verwerping van de goddelijke oorsprong van de rabbijnse leer was uitgesproken, is hiervoor te sterk. Bovendien geeft de tekst van de ban zelf geen houvast voor nieuwe hypotheses. [
PDF bij KNHGbooks.goole]

Odette Vlessing
Uit dit boek is voor mijn onderwerp vooral te wijzen op het hoofdstuk:
O. Vlessing, "The Excommunication of Baruch Spinoza: A Struggle between Jewish and Civil Law," in: J. Israel & R. Salverda (Eds.), Dutch Jewry: Its History and Secular Culture (1500-2000), (Leiden 2002), pp. 141-72.

Odette Vlessing is historica en angliste (studeerde geschiedenis en Engelse taal- en letterkunde Hebrew University of Jerusalem en Middeleeuwse geschiedenis Universiteit van Amsterdam); is als senior-medew. speciaal belast met de joodse archieven in het Amsterdamse Gemeentearchief (specialisatie: Joodse geschiedenis)

Zij is de enige mij bekende hedendaagse joodse historica die bezig is aan en zal komen met een boek over Spinoza. Er was al aangekondigd dat het zou verschijnen onder de titel Spinoza. Profeet van de rede. Er ontstonden echter meningsverschillen met de uitgever, zodat het project door de auteurs (zij en haar partner) vooralsnog is teruggetrokken. Het is en blijft echter haar opzet om ooit met haar boek te komen.

• Yosef Kaplan (Ed.) The Dutch Intersection. The Jews and the Netherlands in Modern History. Brill, Leiden, 2008 Merkwaardig: geen apart hoofdstuk over Spinoza – wel (uiteraard) 22 hits met Spinoza, waarin het b.v. gaat over Spinoza houding t.o. Spanje. [Brillbooks.google]

Irene E. Zwiep
Uit dit boek, The Dutch Intersection, is o.a. dit hoofdstuk van haar te noemen:

Irene E. Zwiep, “A maskil reads Zunz. Samuel Mulder and the earliest Dutch reception of the Wissenschaft des Judentums”. In:  Y. Kaplan (ed.): The Dutch Intersection. The Jews and the Netherlands in Modern History, Leiden/Boston: Brill 2008, 301-317 [books.google]

Irene Zwiep studeerde Klassieke Talen en Hebreeuws aan de Universiteit van Amsterdam en The Hebrew University of Jerusalem. Na haar promotie was ze twee jaar als Frances Yates Fellow verbonden aan het Londense Warburg Institute. Sinds 1997 bezet ze de leerstoel Hebreeuws en joodse studies aan de Universiteit van Amsterdam (Juda Palache Instituut). Haar onderzoeksinteresses lopen uiteen van geschiedenis van de Hebreeuwse taalkunde en joodse taalfilosofie, via 15e-eeuwse Iberisch-joodse cultuur, tot geschiedenis van de (vroeg)moderne joodse wetenschap. Meermalen schreef ze over Leopold Zunz, ded joodse Verlichting en over de vroegste receptie van de Wissenschaft des Judentums in NederlandZo bijvoorbeeld:
Prof. dr. Irene E. Zwiep: Athene, Jeruzalem en… Amsterdam. Joodse wetenschappers en de niet-joodse geschiedenis (17 mei 2009) [PDF bij Genootschap Joodse Wetenschap]

“Scholarship of literature and life. Leopold Zunz and the invention of Jewish culture”. in: W. Otten, A. VanderJagt, Hent de Vries, eds, How the West Was Won. Essays on Literary Imagination, the Canon, and the Christian Midle Ages for Burcht Pranger, Leiden etc.: Brill 2010, 165-173 - In z’n geheel te lezen bij books.google

Zeer interessant is haar essay in de Academische Boeken Gids van maart 2012: “Das Wesen des Judentums - De joodse identiteit van Maimonides (1138-1204)”
De joodse arts en filosoof Mozes Maimonides dient niet primair beschouwd te worden als exponent van de joodse cultuur, zo moeten we opmaken uit twee recente studies. Hij valt veeleer te kenmerken als ‘mediterraan’. Irene E. Zwiep laat zien dat die karakterisering nogal wat problematische implicaties heeft. [
ABG]

Over Spinoza schreef ze nauwelijks, maar wel één bijzonder goed artikel waarvan ik graag in een blog over Isaac da Costa gebruik heb gemaakt:
I.E. Zwiep, “Pascal in potentia... Isaac da Costa on Spinoza and Pantheism.” In: Studia Rosenthaliana, tijdschrift voor Joodse wetenschap en geschiedenis in Nederland, 42 (2010), 145-159.

• Judith Frishman & Hetty Berg (Eds.), Dutch Jewry in a Cultural Maelstrom, 1880-1940. Amsterdam University Press, 2007

Het boek is gebaseerd op lezingen die gehouden werden tijdens de conferentie over de Nederlandse Joden in een culturele Maalstroom, 1880-1940 in 2001 Amsterdam. *) Niet alleen de joden waren dat, maar de Nederlandse samenleving als geheel was gevangen in een ‘culturele maalstroom’ tussen 1880 en 1940. In tegenstelling tot andere groepen, zoals protestanten en katholieken, vormden de joden geen eigen zuil. Joden trachtten niet toegang te krijgen tot een bestaande cultuur, maar waren bezig om samen met niet-joden een nieuwe cultuur vorm te geven. De complexiteit van de Nederlandse joodse geschiedenis wordt weer, zo niet voor het eerst duidelijk zichtbaar. Judith Frishman was toen hoogleraar aan de Universiteit van Tilburg, inmiddels hoogleraar joodse studie in Leiden. Hetty Berg is curator en manager museumzaken van het Joods Historisch Museum in Amsterdam. [AUP -  books.google]

Daarin: H.A. Krop, "Spinozism and Dutch Jewry between 1880 and 1940" [books.google]. Van dit voortreffelijke hoofdstuk maakte ik eerder gebruik voor het blog over Benzion Joachim Hirsch (1880 - 1943) de enige Spinoza-bestrijder uit joods-orthodoxe kring tussen 1880 en 1940

• Resianne Fontaine, Andrea Schatz & Irene E. Zwiep (Eds.): Sepharad in Ashkenaz: Medieval Knowledge and Eighteenth-Century Enlightened Jewish Discourse [Proceedings of the Colloquium, Amsterdam, February 2002, KNAW, 2007].

Middeleeuwse Sefardische literatuur speelde een duidelijke rol in de joodse intellectuele leven in de achttiende eeuw. Ook Sefarad in Askenaz, ontstond na een conferentie, onder auspiciën van de KNAW Commissie voor de Geschiedenis en de Cultuur van de Joden in Nederland, waarin deskundigen een eerste, uitgebreide evaluatie boden inzake wat de middeleeuwse sefardische canon in de Ashkenazi wereld betekende: de Ashkenazische receptie van sefardische teksten en de daaruit voortvloeiende literaire innovaties die de joodse wetenschap veranderden. Werken van Maimonides, Spinoza en anderen leidde tot joodse moderniteit.

Inhoudsopgave [PDF bij de KNAW]
‘t Hele werk [PDF bij de KNAW]
Aanbevolen: Irene Zwiep: Jewish Enlightenment Reconsidered: The Dutch Eighteenth Century [PDF bij de KNAW]

• Judith Frishman, David J. Wertheim, Ido de Haan, Joel Cahen (Eds.), Borders and Boundaries in and around Dutch Jewish History. Amsterdam University Press, 2011 - 208 pagina's Het Menasseh ben Israel Instituut publiceerde de resultaten van het elfde symposium over Nederlands-joodse geschiedenis van de KNAW Commissie voor de Geschiedenis en de Cultuur van de Joden in Nederland. Dit congres was getiteld “Borders and Boundaries in and around Dutch Jewish History” en werd van 18 tot en met 21 november 2007 in Amsterdam en Enschede gehouden. De bundel is verschenen in 2011 en bevat bijdragen van Chaya Brasz, Manuela Franco, Karin Hofmeester, Paula Hyman, Krzystof Makowski, Dan Michman, Ronald Schechter, Stefanie B. Siegmund, Yaron Tsur, Veerle Vanden Daelen, David de Vries, Bart Wallet en David Wertheim. Volgens de auteurs leefden, geografisch gezien, joden zelden in getto's en werden ze nooit opgesloten binnen de grenzen van natie of land. Terwijl hun woonplaatsen gedurende eeuwen dezelfde konden blijven, waren de hen regerende landen en regimes zelden even constant en leidde machtsstrijd tot oprichten van andere nationale grenzen. De joodse geschiedenis en joodse studies worden hier opnieuw onderzocht door de lens van grenzen en contouren. [mbii - AUP - books.google]

Notabene, Spinoza komt in dit werk niet voor.

                                           * * *

Adri Offenberg en David J. Wertheim zijn wel eens aan de orde geweest in dit blog, maar geven geen aanleiding voor uitvoeriger behandeling in deze reeks. Niet, of slechts in het voorbijgaan, werden genoemd: Judith Belinfante, Selma Leydesdorff, Evelien Gans en Judith Frishman, hoogleraar Jodendom te Leiden. Van hen is mij geen publicatie over Spinoza, of redelijke aandacht voor hem binnen een publicatie bekend.

Wat Evelien Gans betreft, ben ik zeer benieuw of en hoeveel aandacht ze zal geven aan de interesse in Spinoza van Jaap Meijer in het tweede deel van haar biografieproject: Ischa en Jaap Meijer. Een Joodse geschiedenis 1956 – 1995 [zie bij NIOD  - 
gewijzigde link]

*) Dit jaartal, 2001, wordt nergens in het boek of de uitgeversinfo vermeld. Ik vond 't hier in voetnoot 129.

 

Spinoza in de Nederlands-joodse historiografie #1, #2, #3, #4, #5, #6, #7, #8, #9, #10, #11, #12, #13, #14, #15, #16, #17, #18