Spinoza's (paradoxale?) gebruik van 'sui iuris' [1]

Naar aanleiding van de discussie die ontstond op het blog van 12 maart 2014 waarin ik Karel D'huyvetters vertaling en toelichting van de Tractatus politicus besprak en prees, en met name diens vondst om sui juris met zelfgerechtigd te vertalen, ontving ik via de mail van Rob van der Hoeden, naast de reactie die hij al op dat blog had gegeven nog een mail, waarin hij een aantal belangrijke hermeneutische aanbevelingen deed. En daarna liet hij me weten dat hij het bestaan van een artikel van Justin Steinberg over sui iuris had ontdekt, waarvoor men echter moest inloggen.
Hij was ermee akkoord dat ik wat hij mij gemaild had desgewenst mocht gebruiken. Alvorens over dat artikel van Steinberg te beginnen, citeer ik graag uit die mail. In het volgende is dus eerst  Rob van der Hoeden aan het woord:

"Wat ik ervan begrijp, is dat de term sui iuris nogal eens voorkomt bij Spinoza, maar niet altijd in dezelfde betekenis. Het is heel wel mogelijk dat hij op bepaalde plaatsen met deze omschrijving heeft willen aangeven wat jij de gelukkige vondst vindt [zelfgerechtigd, SV]. Als iemand in de positie verkeert om te doen wat zijn conatus of bestaanswil hem 'voorschrijft' of van hem 'verlangt', dan heeft hij - als ik het goed begrijp - volgens Spinoza de macht en dus ook het recht om zulks te doen. Dit is dan algemeen filosofisch beschouwd, wat voor iedereen zou moeten gelden. Het heeft voor mij dan vooral de smaak van: 'bestemming aan je eigen leven geven', dat is wat niet gedwarsboomd zou mogen worden. Heeft Spinoza dit werkelijk voorgehad met de term sui iuris? Zelfgerechtigd is dan eigenlijk bijna pleonastisch. Als een individu het recht heeft zijn bestemming te volgen, zelf z’n bestemming te bepalen, is het impliciet duidelijk dat het over hemzelf gaat. Hij is dan gerechtigd, bevoegd, gemachtigd, tout court.

In dit soort kwesties is het denk ik relevant om toch ook heel goed te bekijken waar een term, die Spinoza een andere kleur geeft, vandaan komt, hoe die tijdens z’n eigen leven werd gebruikt en hoe die door Spinoza is aangewend. Want als hij een nieuwe betekenis eraan geeft, zal hij dit toch op een of andere manier moeten verduidelijken, omdat hij anders ook al niet helder zou zijn voor zijn toenmalige lezers. Alleen maar afgaan op de context heeft risico’s. Omdat er dan al gauw sprake zal zijn van interpretatie - en het gaat niet om de mening van Karel, Stan, Wim of wie dan ook, maar om wat Spinoza heeft gezegd. Wie het ook zegt, het blijft altijd een beetje hachelijk om te zeggen: volgens mij heeft Spinoza dit bedoeld, als de tekst zelf dit niet ondubbelzinnig aangeeft. Anderzijds kan de context ook waardevolle inzichten opleveren, dus goed lezen (d.w.z. lezen wat er staat, en niet interpreteren, vooral niet interpreteren naar een vooropgezet idee) blijft een conditio sine qua non. Goed lezen is een kunst, en dat niet alle Spinoza scholars dat volledig beheersen, blijkt wel uit de diversiteit van de opinies over en verklaringen van zijn werk. En dat zal toch echt niet altijd liggen aan onduidelijkheid van Spinoza zelf. En als dit wel het geval is, dan behoort men de moed en de integriteit te hebben om te erkennen dat men het niet weet.

Wat betreft sui iuris i.v.m. burgerrecht, democratie, stemrecht e.d., hier heeft m.i. (maar het is slechts mijn mening) de term vooral de kleur van wat we tegenwoordig ook wel aanduiden met zelfredzaamheid, eigen baas zijn. Want (dit is dan context) het gaat erom dat bepaalde groepen mensen zijn uitgesloten van het stemrecht, namelijk degenen die onder het gezag van een ander staan (alieni iuris!, ook al gebruikt Spinoza die term misschien niet [hij gebruikt alterius juris, Stan V.) en derhalve niet eigen baas zijn. Dan is er geen sprake van de meer pregnante betekenis, in filosofische zin, van zelfbestemming of zelfgerechtigdheid (het blijft voor mij een onhandig woord, ondoorzichtig als het echt steeds die combinatie van recht en macht behelst), maar van een situatie waarin een persoon 'op zichzelf staat', d.w.z. de macht heeft door eigen nering, werk of hoe dan ook in z’n eigen bestaan te voorzien. Dan kom je toch vanzelf uit bij woorden als onafhankelijk en economisch zelfstandig. En dat is wat Van den Enden heeft willen zeggen - lees zijn tekst er maar op na - en ook wat Spinoza naar voren brengt, steeds binnen het raam van zijn overpeinzingen over democratie, burgerrecht, stemrecht. Los van de vraag of Van den Enden, als hij zijn stellingen in het Latijn zou hebben opgeschreven, de term sui iuris zou hebben gebruikt."

                                             * * *

Tot zover dus Rob van der Hoeden. Ik vind dit wijze en behartens-waardige woorden. Ik plaats slechts één kanttekening bij wat Rob aan het eind van z'n eerste alinea schrijft: "Hij is dan gerechtigd, bevoegd, gemachtigd, tout court." Dit klinkt alsof er buiten de persoon die sui iuris is, een instantie zou zijn die die bevoegdheid verleent. Of dat bij Spinoza zo werkt, betwijfel ik. Dat zal later nog moeten blijken. 

Zeer blij werd ik van het feit dat Rob mij op het spoor van het volgende artikel bracht:

Hét artikel over Spinoza en sui iuris

Justin D. Steinberg, "Spinoza on being sui iuris and the republican conception of liberty." In: History of European Ideas 34 (2008) 239–249 [te vinden bij Tandfonline - zie aldaar het abstract]

Om bij het artikel te komen nam ik achtereenvolgens contact op met drie personen, waarna ik uiteindelijk langs twee wegen over het artikel kon beschikken [een zelfs via Klever van de auteur zelf die 'vriend' op zijn Facebook-pagina is].

Ik verwachtte veel van Justin D. Steinberg die de auteur is van het lemma "Spinoza's Political Philosophy" op Stanford Encyclopedia of Philosophy [Cf.]

Verder noem ik nog de volgende studies van Justin D. Steinberg [foto van Brooklyn College]: 

Steinberg, Justin. 2005. "Spinoza and the Problem of Freedom." In: T. Nesbit and J. Steinberg (Eds.), Freedom, Justice, and Identity. Vienna: IWM Junior Visiting Fellows’ Conferences, Vol. 18. [Cf. tekst]

Hij gaf het review van Matthew J. Kisner, Spinoza on Human Freedom: Reason, Autonomy and the Good Life [Cambridge University Press, 2011] op de NDPR.

Justin Steinberg, " Spinoza's curious defense of toleration." Chapter 11 in Yitzhak Y. Melamed & Michael A. Rosenthal (Eds.), Spinoza's 'Theological-Political Treatise': A Critical Guide. Cambridge University Press, 2010 - books.google

Justin Steinberg, "Spinoza on Practical Reason." In: Matthew Kisner & Andrew Youpa (Eds.), Essays on Spinoza's Ethical Theory. Oxford University Press (forthcoming, May 2014). [cf. blog]

Kortom, een ware Spinoza scholar. Voor ik hierna met een blog naar aanleiding van dat artikel kom, kan ik nog melden dat Martin Saar, wiens boek Die Immanenz der Macht – Politische Theorie nach Spinoza [Suhrkamp, 2013] ik vorig jaar zomer positief besprak, in een voetnoot op p. 58 schrijft dat het zinvol is de betekenis van de formule ius suum in ogenschouw te nemen. In het Romeinse recht verwees het naar de volledige rechtsstatus. Daarbij refereert hij aan dit artikel van Steinberg, waarvan hij zegt dat het over dat onderwerp het uitvoerigst is. Kortom alle aanleiding om eens flink wat van dat artikel te gaan opsteken.

__________

Dat Steinbergs tekst hét hedendaagse artikel is over sui iuris, blijkt wel uit het feit dat de Duitse bibliografie alleen nog het volgende noemt:

Menzel, Adolf: "Homo sui iuris : eine Studie zur Staatslehre Spinozas." In: Zeitschrift für das Privat- und öffentliche Recht der Gegenwart 32 (1902), 77ff.

Reacties

Rob van der Hoeden geeft aan 'zelfgerechtigd' een ondoorzichtig woord te vinden. Misschien, Stan, kun je het dan nu met me eens zijn dat je 'zelfgerechtigd' geen 'treffende en heldere vertaling' kunt noemen van welk woord dan ook, ook niet van 'sui juris'. Daar ging het mij om.

"Helder" zal ik voorlopig moeten terugtrekken, want het blijkt niet direct uit zichzelf voor iedereen duidelijk. Maar jij, Henk, wil je het niet eens zijn met Rob van der Hoeden, dat we vooral moeten kijken hoe Spinoza de term gebruikt en bedoelt? En wil je dan niet even wachten op wat Steinberg over sui iuris te melden heeft?

Misschien is nog aardig hier en passant erop te wijzen dat de vertaler van De Nagelate Schriften sui juris blijkbaar niet als een probleem of technische term zag, want i.t.t. bij vele termen nam hij deze Latijnse term niet op in de kantlijn. waar Hoofdstuk 2/9 aldus werd vertaald:

IX. Wijders volgt dat yder zo lang onder eens anders recht is, als hy onder eens anders macht staat, en zo verre onder zijn eige recht is, als hy alle gewelt kan afweeren, de schade, hem aangedaan, naar zijn believen wreken, en volstrektelijk naar zijn zinnelijkheit leven.

Stan, als ik het zo mag zeggen, ik ben hoegenaamd niet geïnteresseerd in wat Spinoza bedoeld heeft met 'sui juris'. Het ging mij erom dat 'een woord dat zoveel onduidelijkheid en verwarring geeft, waarvan men zich af moet vragen wat het zou kunnen betekenen' (HK), dat 'ondoorzichtig' is (RvdH), dat zo'n woord geen 'treffende en heldere vertaling' van iets kan zijn. Want het begon allemaal met jouw lofzang op de vertaling van 'sui juris'.

Maar dat is precies het probleem voor mij, Henk, dat jij weinig afweet van de TTP en de TP en nu zelfs zegt "ik ben hoegenaamd niet geïnteresseerd in wat Spinoza bedoeld heeft met 'sui juris'." Zou je dan kunnen aannemen dat iemand die wél aardig wat van de TTP en de TP weet en wél geïnteresseerd is in wat Spinoza met sui juris bedoelt, want weet dat het een kernbegrip bij hem is, zo tevreden kan zijn met hoe Karel die term fraai en treffend Spinozistisch vertaalde?

Maar ik zeg met Spinoza, het gaat niet om de woorden, maar om de zaak. De zaak is dus: wat bedoelt Spinoza met sui juris. Wie daarin geïnteresseerd is zal Steinberg voorlichten.

Maar Stan, een woord dat in zichzelf onduidelijk en verwarrend is, dat ondoorzichtig is, dat verre van eenduidig is, zo'n woord kan toch nooit een 'treffende en heldere vertaling' van iets zijn? Hoe goed of niet goed je ook weet wat Spinoza met 'sui juris' bedoelt.

Je kunt het ook van de andere kant benaderen: het woord 'zelfgerechtigd' zal mij zeker niet duidelijk maken wat Spinoza met 'sui juris' bedoelt.

‘When I use a word,’ Humpty Dumpty said, in rather a scornful tone, ‘it means just what I choose it to mean — neither more nor less.’

‘The question is,’ said Alice, ‘whether you Can make words mean so many different things.’

‘The question is,’ said Humpty Dumpty, ‘which is to be master — that’s all.’

'sui juris' aut 'in potestate' - master or slave - that's the question.

Mooie afsluiting van dit deel van de discussie, Stan. Maar het begon met jouw lofzang op een WOORD!

Spinoza is het oneens met Humpty Dumpty: "Verba significationem ex usu habent". En dat bepalen individuen niet; daar heersen volksstammen over.