Spinoza's (paradoxale?) gebruik van 'sui iuris' [2]

In het volgende zal ik zo goed mogelijk navertellen wat Justin D. Steinberg in zijn artikel "Spinoza on being sui iuris and the republican conception of liberty," [In: History of European Ideas 34 (2008), cf vorig blog] schrijft - ik breng geen letterlijke vertaling van zijn artikel, blijf er wel zo dicht mogelijk bij in de buurt, maar zal soms parafraseren. [Voor referenties verwijs ik naar dat artikel zelf].

Steinberg combineert in zijn artikel twee doelen: hij wil kritiek leveren op het teveel Spinoza in het kielzog van republikeinse schrijvers trekken (wat Raia Prokhovnik volgens hem teveel doet) en hij wil laten zien hoe Spinoza het begrip sui iuris op twee manieren gebruikt - naar de twee manieren waarop hij het machtsbegrip hanteert: als potentia en als potestas. En dat pas als je dat ziet, er geen sprake is van de ogenschijnlijk paradoxale manier waarop Spinoza het sui iuris inzet.

Volgens het republikeinse concept kan er alleen sprake zijn van vrijheid, wanneer men burger is van een vrije staat. Steinberg behandelt diverse auteurs die laten zien hoe renaissancistische en vroeg-moderne denkers hierbij vooral teruggrepen op de Romeinse republiek. Wat maakt een staat vrij? Onafhankelijkheid van vreemde overheersers en van een despoot (negatief aspect: vrij van), maar ook instemming van het volk (positief aspect). Dit laatste motiveerde ook oppositie tegen despotisme. Zo zou volgens Steinberg Prokhovnik [Spinoza and Republicanism, 2004] ook in Spinoza een duidelijk republikeinse tendens ontwaren.

Nu is het onbetwijfelbaar dat Spinzoa in de TTP sterk laat merken voor de democratie te zijn: in een democratie is er minder gevaar voor idiote besluiten (TTP16] en is er meer stabiliteit dan in een monarchie [zie bij de Hebreeën in TTP18]; voor de individuele burgers is er meer veiligheid enhet zekerheid in een stabiel gemenebest. Kortom, democratische procedures tenderen tot meer heilzame uitkomsten. Er is één zeer sterke uitspraak van Spinoza die van zijn voorkeur voor democratie getuigt, namelijk dat die het dichtst de vrijheid biedt die de natuur aan het individu toestaat (TTP16). Hij beschrijft daar echter niet wat hij onder 'natuurlijke vrijheid' verstaat. Dat begrip werd door diverse 17e eeuwse auteurs vaak gebruikt samen met 'natuurlijke gelijkheid' en dan in oppositie gebracht tegen de 'natuurlijke hiërarchie'. Hobbes bijvoorbeeld gebruikte de notie 'natural liberty' als "de macht zichzelf te handhaven in overeenstemming met zijn eigen oordelen," maar zag daarin (als ieder zo handelt) de bellum omnium contra omnes. In de TTP lijkt Spinoza zo'n notie van 'natuurlijke vrijheid' te hanteren, maar anders dan Hobbes verdedigt hij de (republikeinse) notie dat men in een democratie altijd het eigen gezag behoudt, zonder de vrede en veiligheid in gevaar te brengen (TTP5). In een democratie draagt niemand zijn natuurlijke rechten zo compleet over aan een ander dat hij niet meer geconsulteerd kan worden, want ieder draagt deze over aan een meerderheid van de hele gemeenschap waarvan hijzelf lid is (TTP16); ieder is deelnemer aan zijn eigen bestuur. Het is uit deze teksten dat Prokhovnik de conclusie trekt dat Spinoza een republikeinse vrijheidsnotie aanhangt: die van zelfbestuur. Maar Steinberg vindt deze twee passages in de TTP erg weinig om deze conclusie op te baseren, maar zijn sterkste argument is dat deze notie van 'natuurlijke vrijheid' niet in de Tractatus Politicus wordt teruggevonden. Daarvoor in de plaats komt in de TP de notie sui juris-zijn en die staat historisch in de tegenstelling sui iuris/in potestate of de dichotomie van vrij man/slaaf. Die dichotomie is ook van republikeinse oorsprong, maar vervult bij Spinoza de functie om in de plaats te treden van het republikeinse vrijheidsconcept. In dat verband is het dus nuttig de geschiedenis van het sui iuris-begrip te schetsen.

Ruwweg staat sui iuris voor: het in bezit zijn van zijn eigen recht. Het begrip stamt uit het Romeinse recht waar het valt onder het personenrecht (ius personarum), waarin de verdeling centraal staat tussen vrije mannen (liberi) en slaven (servi). Vrijeid is dan: "de natuurlijke macht [naturalis facultas] om te doen wat men begeert." Slavernij is: "een instelling van het ius gentium waarbij iemand tegen zijn natuur in onderworpen is aan het eigenaarschap van iemand anders [dominio alieno contra naturam subicitur]." Hét onderscheid in het Romeinse recht is dus dat tussen degenen die wel en die niet sui iuris zijn. De dichotomieën vrij man/slaaf en sui iuris/in potestate zijn niet geheel overlappend, want onder degenen die in potestate zijn vallen niet alleen slaven, maar ook kinderen en vrouwen die niet hoofd van een huishouden zijn [matres familiarum]. Maar de nauwe verwantschap van beide typeringen is duidelijk. Wie in potestate is kan geen vrij man zijn.

De begrippen vrijheid en zelf-jurisdictie uit het Romeins recht hebben steeds centraal gestaan bij de moralisten en historici die aan de basis stonden van de republikeinse traditie, zoals Seneca en Livius. Deze suggereerden dat vrijheid (libertas) alleen mogelijk was als men niet onder de macht van een ander leefde, d.w.z. alleen in een civitas libera en dat laatste was alleen mogelijk als er geen dominus in de vorm van een heerser was. Deze idee werd in de 16e en 17e eeuw overgenomen door de wetenschappers van de Renaissance en de vroeg-moderne tijd. En zo werd vrijheid gezien als de eigendom over z'n eigen persoon hebben, d.w.z. onafhankelijk zijn. De term sui iuris werd hierbij echter niet ingezet, die bleef overwegend een rol spelen in juridische teksten, waarin het begrip in samenhang werd gezien met het begrip 'natuurlijke vrijheid'. Zo schreef Grotius in z'n vroege werk De Iure Praedae: "God schiep de mens αυτεζουσßον, "vrij en sui iuris", zodat de acties van elk individu en het gebruik van zijn bezittingen niet onderworpen waren aan andermans wil maar aan die van hemzelf [..]. Want wat is dat welbekende concept, "natuurlijke vrijheid", anders dan de macht van een individu te handelen in overeenstemming met zijn eigen wil?"

Grotius behandelde vrijheid dus als iets wat je in eigendom hebt. Vervolgens henadelt Steinberg nog enige auteurs bij wie deze zelfde tendens te bespeuren is.

Spinoza over sui iuris in de Tractatus Politicus

Men zou wellicht verwachten dat Spinoza in de TP dezelfde gelijkstelling van natuurlijke vrijheid en sui iuris zou hanteren, maar dat doet hij niet. Steinberg wijst op deze tekst: "Wij zien dus dat iedere burger niet onder zijn eigen recht, maar onder dat van de stadstaat staat (Videmus enumquemque civem non sui sed civitatis juris esse - TP 3/5, ook TTP 17). Maar burgers die in potestate civitatis zijn, blijven wat Spinoza betreft echter in een zekere en betekenisvolle mate sui iuris. . Met name degenen die een sterke rede hebben en zich daardoor laten leiden, zijn het meest sui iuris (TP 2/11). In zoverre als men rationeel is, kan men dus sui iuris zijn, terwijl tegelijk alieni iuris (ofwel in potestate) is, voor zover men gebonden is om de wetten van de staat te gehoorzamen. Spinoza omschrijft het nog sterker in TP 3/6: Hoe meer een man geleid is door de rede, dat wil zeggen hoe meer vrij hij is, des te meer zal hij de wetten van de staat als zijn eigen soevereine wetten zien." Maar in TP 3/5 lazen we: Inzoverre als men om wat voor motief ook tot gehoorzaamheid aan de wet gebracht is, staat men onder het recht van de stadstaat; en is men dus niet sui iuris. De rede legt ons dus op dat we de wet gehoorzamen en de gezonde rede kan dus niet voorschrijven dat ieder sui iuris blijft (TP3/6). Hierin lijkt dus een paradox naar boven te komen: rationeel zijn is sui iuris zijn , en de rede legt ons op om niet sui iuris te zijn.

Het is dus nodig nog eens goed te kijken naar wat voor Spinoza sui iuris zijn precies betekent. Om te weten wat in controle van z'n eigen recht zijn is, moeten we bij het begrip macht zijn. Spinoza gebruikt zoals bekend twee termen voor macht: potentia en potestas. Steinberg claimt (en m.i. terecht) dat langs de lijnen van deze verschillende machtsbegrippen Spinoza de term sui iuris ook op twee verschillende wijzen gebruikt.

[wordt vervolgd]  

Reageren

Naam   E-mail Mijn url
Voer onderstaande code hiernaast in:
683cb9
Onthoud mijn gegevens!