Spinozisme werd 'het seculiere geloof' volgens John Gray

In Trouw een op het cynische affe kritische bespreking door Sebasien Valkenberg van het laatste boek van John Gray: De stilte van dieren. Over de vooruitgang en andere moderne mythen. Ambo/Anthos, 2013

 

De recensent laat goed zien dat Gray goed beschouwd teveel boeken schrijft, daar hij eigenlijk steeds met hetzelfde boek komt, waarin hooguit wat kleine terminologische verschilletjes worden ingevoerd. Zo recyclet Gray in De stilte van dieren de boodschappen die hij eerder met Zwarte mis, apocalyptische religie en moderne utopieën (2007) bracht. Daarin noemde hij de radicale Verlichting een 'nevenproduct van het christendom'. De Verlichting is in zijn optiek de voortzetting van het (vroege) christendom met andere middelen, misschien zelf nog wel een tandje erger. Verlichtingsfilosofen hebben de kern van hun filosofie volgens hem gepikt van de eerste christenen.

 

Gerenommeerde godsdienstcritici als Baruch de Spinoza veranderen bij hem, zo schrijft Valkenberg, in zielsverwanten van de christelijke tijdgenoten waarmee ze overhoop lagen. Want hun atheïsme, zo staat in De stilte van dieren, is in wezen niets anders dan 'het seculiere geloof'. Wat Gray onder geloof verstaat, laat hij in het midden. Voldoende lijkt dat iemand een duidelijke overtuiging heeft en daarvoor opkomt.

 

'In feite botst het vooruitgangsidee niet met religie op de manier dat dit moderne sprookje suggereert', meent Gray daarom in De stilte van dieren. 'Geloof in vooruitgang is een laat overblijfsel van het vroege christendom, dat zijn oorsprong vindt in de boodschap van Christus, een dissidente joodse profeet die het einde der tijden verkondigde.' De Messias loodste zo dus de vooruitgang de geschiedenis binnen.

 

En via die vooruitgangsnotie, in Provocaties. Gedachten over vooruitgang en andere illusies (2004) een illusie, in De stilte van dieren een mythe genoemd, moet de Verlichting wel tot grote onverdraagzaamheid leiden. In De stilte van dieren blijft de dreiging die ervan uitgaat impliciet, maar nadere toelichting had Gray al gegeven in Zwarte mis. Daarin ondergaat Voltaire zo'n ingrijpende transformatie dat we hem nauwelijks nog herkennen. Hij lijkt in niets op de filosoof die de beroemdste tolerantiedefinitie ooit gaf: 'Ik verafschuw alles wat u schrijft, maar ik zou mijn leven ervoor geven dat u het kan blijven schrijven.' Gray acht de Franse filosoof juist medeschuldig aan de grootste uitbarsting van intolerantie ooit: de holocaust. Want, staat in Zwarte mis, 'De verlichting speelde een onmiskenbare rol bij de ontwikkeling van het nazisme'.

Kortom, het lijkt me een aanschaf die we ons kunnen besparen.

Stan Verdult