Vrij man vergeleken met andere 'Spinozistische' romans

Nog eens wil ik terugblikken op Nelleke Noordervliets Vrij man waarvan ik gisteren mijn leesimpressie gaf [zie blog]. Wat is mijn totaalindruk van het boek en hoe vind ik het in vergelijking met andere Nederlandse romans waarin Spinoza een rol speelt? Eerst dat laatste – om zoveel boeken gaat het dan niet. Ik tel dan uiteraard niet mee een boek als De Aanslag van Harry Mulish waarin de vader van Anton Steenwijk, op momenten  zoals die van de aanslag die om daadkracht vragen, Spinoza's Ethica leest en verder niets doet.

Hoffman’s Honger van Leon de Winter sla ik ook het liefst over. In dat boek leest de hoofdpersoon wel regelmatig stukken uit de TIE, maar is er geen groter contrast denkbaar met de liederlijke mateloosheid van de schranzende en zuipende hoofdpersoon, waarbij onduidelijk blijft waarom hij dat boek van Spinoza eigenlijk leest. De film die erover gemaakt is, en waarin Huub Stapel een behoorlijke Spinoza die het verhaal vertelt schijnt neer te zetten, heb ik nooit gezien. Maar wat die TIE daar moest…

Anders is dat met De blauwe salon, de debuutroman van Boudewijn Büch, dat ik in tegenstelling tot de teneur van de kritieken, wél een geslaagde roman vond. Zoals ik het las toonde het boek op grandioze wijze de verlammende werking van de dubbele – tegenstrijdige – binding van een vader die zijn zoontje telkens weer het voorbeeldige leven naar de idealen van de TIE en Ethica voorhield van ene Spinoza die dáár in dat huisje in Rijnsburg had gewoond, maar die daarnaast wel regelmatig z’n incestueuze seksuele behoefte op zijn zoontje botvierde. De geestelijke verkniptheid die deze onmogelijke dubbelte opleverde werd in die roman fraai getoond. [zie dit blog]

En dan is er nog de roman Vergelding die Carry van Bruggen onder het pseudoniem Justine Abbing schreef. Daarin zit het Spinozistische ideaal zo diep verstopt dat het door weinig lezers eruit gehaald zal zijn of worden. Maar de mogelijkheid van overstijgen van gevoelens die je minder in de greep houden naarmate je de samenhang en noodzaak der dingen doorziet, terwijl de tegenspeler die dat niet doet in de vergeldende haat zelf ten onder gaat, is het verborgen thema van dat boek, dat daarmee zeer intrigerend en Spinozistisch is. [zie dit blog]

Dit zijn zo de Nederlandse boeken met Spinozistische aspecten die mij bekend zijn en die ik op dit blog besproken heb. Daaraan heeft Nelleke Noordervliet nu haar Vrij man toegevoegd. Het is voor zover ik weet de enige Nederlandse roman waarin Spinoza (enigszins op de achtergrond, maar hoe geestelijk overheersend) en zijn leer (in het centrum) en Adriaen Koerbagh (in belangrijke mate) en Franciscus van den Enden (met zijn Kort Verhael) een rol spelen, met name door de aantrekkingskracht die ze uitoefenen op het fictieve hoofdpersonage, Menno Molenaar. Behalve dat zij als personages optreden, komen de ideeën die ze ontwikkelen en uitdragen aan de orde: de samenhang van alles door opeenvolgende oorzaak en gevolg; de onvrije wil; de te bereiken vrijheid via het begrijpen en je invoegen in die natuurlijke gang van zaken; de niet makkelijke weg die daarmee gewezen wordt aan de vrije man, de wijze man, die je niet zomaar en vanzelf wordt; de evengelijkheid etc.. Voor geïnteresseerden als deze hoofdpersoon blijkt het in feite een onmogelijke weg. Als je die teveel wilt nastreven, zonder dat je aan de noodzakelijke condities ervoor kunt of wilt voldoen, mislukt je poging.

Al met al lijkt het wel een redelijk geslaagde roman, een intrigerende roman. En toch…, maar toch… Ik mis de urgentie waarom dit boek geschreven móest worden. Waarin steekt de dringende noodzaak van deze roman? Hij doet over het geheel gezien toch erg gekunsteld aan. Het lijkt erop dat de schrijfster per sé over de 17e eeuw wilde schrijven, over Adriaen Koerbagh over wie ze al eerder wat studie had gemaakt. Het lijkt dan wel alsof er via de respectieve personages authentieke vragen en twijfels van de auteur in verwerkt zijn, maar toch komt het allemaal erg bedacht en kunstmatig geconstrueerd over. Het lijkt niet een roman die beklijft en je bij blijft.

Vrij man is van de genoemde boeken dan wel de meest Spinozistische in letterlijke zin, het is niet de meest geslaagde roman. Die van Carry van Bruggen en het debuut van Boudewijn Büch waren dat m.i. veel meer. Maar…

… tot slot nog een kleine scène, gevoegd bij de citaten die ik gisteren gaf. In hoofdstuk 17 van het derde deel vertelt de christelijk gelovige Margje Molenaar Paets, de vrouw van Menno, lyrisch over de liefde en de seks die zij met hem ervaart. Ze vindt:

“Dat de mens de daad niet als een dwangbevel van de natuur ziet, maar het liefst zo lang mogelijk in de armen van de ander verkeert, zondert hem uit van de dieren, maakt hem tot een waarachtig kind van God.
    Dat laatste vertelde ik aan mijn man, omdat ik vind dat hij recht heeft op al mijn gedachten en gevoelens. Hij moest lachen en zei toen iets vreemds: ‘Als wij in onze liefdesdaad kinderen van God zijn, geschapen naar zijn beeld en gelijkenis, dan bedrijft God in de hemel dag en nacht de liefde met zijn schepping.’ Hij dacht even na en vervolgde toen: ‘Ja, dat zou een mooie aanvulling op Bento’s standpunt zijn. Het is niet “God of natuur” maar “God naait natuur”.’ En hij begon weer te lachen. Ik vroeg hem wat zo grappig was, maar hij zei dat het niet echt grappig was en dat het veel te lang zou duren om het uit te leggen en dat hij die tijd liever gebruikte om God na te doen. Hij streelde me en kuste me. Ik stopte het onaangename gevoel weg dat zijn spot me even had gegeven.” (p. 375)

Dit doet erg denken aan hoe de Duitse idealisten en romantici Spinoza begrepen hadden. Zij zagen het universum via hun ogen voor het eerst naar zichzelf kijken en God voor het eerst via hun intellect bewust denken. Zo laat Nelleke Noordervliet God, quatenus hoofdpersoon Menno, verrukkelijke seks hebben met God, quatenus zijn Margje. Is dat Spinozistisch of is dat Spinozistisch.

Zo’n scène – mét het lachen erom – maakt het boek toch weer wel een aardig geslaagde Spinozistische roman. Al was het maar hierom.

Beeldspraak

Ik had een lijstje aangelegd van merkwaardige soorten beeldspraak waarmee Nelleke Noordervliet haar verhaal soms vertelt. Die geef ik niet, maar ik volsta met een paar voorbeelden van aardig geslaagde beeldrijke taal;

Een kennis over Menno: "... hij doet of hij aan het bestaan van een Opperwezen twijfelt, in ieder geval is hij daarover in gesprek met de eeuwigheid." (336)

Over een kostvrouw van Menno: bezat een ruwe hartelijkheid die snel kon omslaan in schel gekijf. Alle emoties lagen pal onder de oppervlakte zo voor het grijpen, daar ging zelden of nooit de vertraging van de rede overheen." (76)

In een discussie met de vrijdenkende vrienden van Spinoza zegt Menno: "Descartes' godsbewijs rammelt. Het is een angstbewijs." (11)

Cornelis Stalpart van der Wiel in gesprek met Menno over Koerbagh: "Jouw vriend had er beter aan gedaan een minder machtige tegenstander dan de gediplomeerde domheid uit te zoeken." (284)

Reacties

Die roman VRIJ MAN lijkt mij - zo maak ik uit het dubbele verslag op - weinig meer dan oudewijvenpraat, waarin Spinoza afgezien van beschamende naamsvermeldingen ver te zoeken is. Geef mij maar JACQUES LE FATALISTE, de enige echte Spinozaroman, die op een fascinerende manier Spinoza, door de kapitein ook vermeld als zijn inspiratiebron, een overtuigende gestalte geeft

Wim, Bedoel je "Jacques le fataliste" van Diderot? Wikipedia geeft hierbij geen enkele verwijzing naar Spinoza, maar ja, Wikipedia...

Ik citeer (en vertaal( uit genoemd werk van Diderot (p. 204): "Het onderscheid tussen een fysische wereld en een morele wereld leek hem zinledig. Zijn kapitein had zijn hoofd vol gestopt met al die opvattingen, die hij, de kapitein, had geput uit Spinoza, die hij van buiten kende".
Het lijdt in de vakliteratuur geen twijfel, dat Diderot volop spinozist is en nog wel van het allerbeste soort. Kortheidshalve moge ik hier verwijzen naar het hoofdstuk "Doorbraak van hyet spinozisme in Diderot's werk" in mijn VOORBESCHIKKING. DE WETENSCHAPPELIJKE FILOSOFIE (Nijmegen 1989) p. 193-226.

Ik wil u graag wijzen op het in 2012 verschenen boek van de Amerikaanse psychiater / auteur Irvin D. Yalom genaamd het raadsel Spinoza. Een zeer lezenswaardig boek over het leven van Baruch / Bento de Spinoza.
Vriendelijke groet, Yvonne

Lief die tip, Yvonne, dank,
maar type in het zoekvenster rechtsboven eens de naam Yalom in...

Ohoh , ik heb gedaan wat je voorstelde...inderdaad, ook Yalom is bekend. Mooi boek hè? Maakte diepe indruk op mij, evenals vrij man.
vriendelijke groet, Yvonne