Alexander Pope (1688 - 1744) beschuldigd van spinozisme

The Alexander Pope EncyclopediaAlexander Pope was de belangrijkste Engelse dichter, essayist, satiricus en criticus (moralist) uit de 18e Eeuw. Pope, geboren in Londen, was een zoon van katholieke ouders en kreeg voornamelijk huisonderwijs. Hij had een zwakke gezondheid en, mogelijk als gevolg van tuberculose in zijn jeugd, een verstoorde lichaamsgroei. Hij werd slechts 1,37 m lang. Pope was bevriend met Jonathan Swift en cultiveerde een kleine kring van intellectuele en literaire vrienden.

Al sinds zijn twaalfde jaar schreef hij verzen, vaak imitaties van andere schrijvers. Zijn meest originele werk uit die tijd was Pastorals (1709). Zijn eerste echt grote werk was An Essay on Criticism uit 1711. Andere bekende werken uit die tijd waren The Rape of the Lock (1712, herziene versie 1714) en zijn vertalingen van Homerus' Ilias en Odyssee (1715-1726). Deze laatste werken leverden hem het geld op om zich terug te kunnen trekken in een landhuis in Twickenham, waar hij de rest van zijn omvangrijke werk schreef.

Voor dit blog is vooral van belang zijn »Essay on Man« (1734), een soort Theodicee. Later ondervond het dichtwerk aanvallen, maar het werd in zijn tijd in brede kring gelezen; en het werd gedurende de 18e eeuw naar zeker vijftien Europese talen vertaald. Het Essay bestaat uit vier brieven ('Epistels'), waarin hij de wereld als een harmonieuze structuur schetst, een "Great Chain of Being" met bovenaan engelen in een hele hiërarchie, met daarop volgende neerdalende verschijningsvormen tot aan de laagste plantenvormen. De mensheid vormt in het midden de schakel tussen de engelen en de dieren. Het hele goddelijke scheppingsplan kan niet door de mens doorzien worden, maar is hoe dan ook perfect ontworpen.  

All nature is but art, unknown to thee;
All chance, direction, which thou canst not see; 
All discord, harmony not understood;
All partial evil, universal good.
And, spite of pride, in erring reason's spite,
One truth is clear, 'Whatever is, is right'  [Epistle I, II, 289-94]

 

Ondervond na z’n dood Pope’s dichtstijl kritiek, tijdens zijn leven kreeg hij te maken met kritiek op de inhoud, de geloofsinhoud en filosofie, van zijn dichtwerk, vooral wat betreft Essay on Man. Hem stond een filosofisch gedicht voor ogen, waarin hij trachtte op een rationalistische manier de relatie van God met de mensen te rechtvaardigen, een soort theodicee, zoals ook John Milton Paradise Lost begon met “justify the ways of God to man." Het handelt over het kwaad in de wereld en wat God met de mensen voorheeft. Over de “Vast chain of being ! which from God began” kunnen we niet klagen, want, zoals hierboven al aangehaald: “One truth is clear, 'Whatever is, is right’.” Moeilijkheden had hij wellicht al verwacht, want hij publiceerde het essay-gedicht eerst anoniem en erkende pas in 1735 dat het van hem was.

Bekijk de afbeelding op ware grootteVoor het vervolg zijn vooral van belang de regels 263-280 en vooral de hierna vetgedrukte regel:

Just as absurd for any part to claim
To be another, in this gen'ral frame;
Just as absurd, to mourn the tasks or pains
The great directing Mind of all ordains. All are but parts of one stupendous whole,
Whose body nature is, and God the soul;
That, chang'd thro' all, and yet in all the same,
Great in the earth, as in th' sethereal frame, 270

Warms in the sun, refreshes in the breeze,
Glows in the stars, and blossoms in the trees,
Lives thro' all life, extends thro all extent,
Spreads undivided, operates unspent;
Breathes in our soul, informs our mortal part,
As full, as perfect, in a hair as heart;
As full, as perfect, in vile man that mourns,
As the rapt seraph that adores and burns:
To him no high, no low, no great, no small;
He fills, he bounds, connects, and equals all. 280

 

Sommigen bespeurden in het gedicht-essay een tendens naar naturalisme en fatalisme en de reductie van de mens tot een marionet. Dit was Pope’s opzet niet geweest en toen hij door de Fransman Jean-Pierre de Crousaz van spinozisme beschuldigd werd deed hij er alles aan om zich daarvan vrij te pleiten. En om te betuigen hoe hij in de geopenbaarde religie geloofde, schreef hij in 1738 "Universal Prayer", dat in tegenwoordige uitgaven meestal aan het "Essay on Man" wordt toegevoegd.

Pope schreef in een brief aan Racine van 1 sept 1742

Eind jaren '30 werd William Warburton (1698 – 1779) bevriend met Pope en in 1742 publiceerde hij een verdediging van diens Essay on Man, waarin hij vooral De Crousaz bestreed.

de Fransman De Crousaz had Pope beschuldigd van onorthodoxe ideeën in Essay on Man op ’t punt van noodlot en ontkenning van de vrije wil, van de voorzienigheid en het voortbestaan na de dood. Hij proefde er ‘spinozisme’ in en ‘hobbisme’ en dat betekende: atheïsme en fatalisme.
Warburton beschuldigde hem van een ‘overmaat aan ijver’ en achtte hem schuldig aan "a deliberate and repeated Act of the highest Injustice; the attempting to deprive a virtuous Man of his honest Reputation.”

Bekijk de afbeelding op ware grootteMeer inhoudelijk verdedigt hij hem met argumenten als: “Zou Spinoza, zoals Mr. Pope doet, God de grote besturende Geest van alles noemen, die bewust gewild een perfect universum had geschapen? Of zou Mr. Pope, zoals Spinoza, zeggen dat er slechts één universele Substantie in het Universum bestaat, en dat nog blind ook? We weten dat Spinoza het eerste niet zou zeggen; en we zouden niet moeten denken dat Mr Pope het laatste zou zeggen, daar hij door het hele gedicht heen juist het tegendeel beweert.”

Bekijk de afbeelding op ware grootteBekijk de afbeelding op ware grootteHet werd een hype, waarmee meerderen zich bemoeiden. Nog weer jaren later, in 1755, publiceerden Gotthold Ephraim Lessing (li) & Moses Mendelssohn (re) samen, maar wel anoniem een verdediging van Pope: Pope ein Metaphysiker!

Ze hadden echt een grondige studie gemaakt van Essay on Man, beschreven eerst uitvoerig ‘Sätze, in welchen das Popische System liegen müßte’ om het daarna als rechters in een Trial aan een beoordeling te onderwerpen. Ze spraken Pope vrij van spinozisme, maar – indirect – daarmee ook van het hebben uitgesproken van Wahrheit.

Ik neem uit hun lange tekst het volgende deel over, waarin Spinoza ter sprake komt:

All are but parts of one stupendous whole,
Whose body Nature is, and God the soul;
That, chang'd thro' all, and yet in all the same
– – – – – –
Lives thro' all life, extends thro' all extent,
Spreads undivided – – –
– – – – –
He fills, he bounds, connects, and equals all. D. i. Alle Dinge sind Teile eines erstaunlichen Ganzen, wovon die Natur der Körper und Gott die Seele ist. Er ist in allen Dingen verändert, und doch allenthalben eben derselbe – – Er lebt in allem was lebt; er dehnt sich aus durch alle Ausdehnung und verbreitet sich, ohne sich zu zerteilen – – Er erfüllt, umschränkt und verknüpft alles, und macht alles gleich. Ich bin weit davon entfernt, Popen hier gottlose Meinungen aufbürden zu wollen. Ich nehme vielmehr alles willig an, was Warburton zu dessen Verteidigung wider den Herrn Crousaz gesagt hat, welcher behaupten wollen, der Dichter habe diese Stelle aus des Spinosa irrigem Lehrgebäude entlehnt. Durchgehends kann sie unmöglich mit Spinosens Lehren bestehen. Die Worte

Whose body Nature is, and God the soul,

Wovon die Natur der Körper und Gott die Seele ist, würde Spinosa nimmermehr haben sagen können; denn der Ausdruck, Seele und Körper, scheinet doch wenigstens anzudeuten, daß Gott und die Natur zwei verschiedne Wesen sind. Wie wenig war dieses die Meinung des Spinosa! Es hat aber andre irrige Weltweisen gegeben, die Gott wirklich für die Seele der Natur gehalten haben, und die vom Spinosismo eben so weit abstehen, als von der Wahrheit. Sollte ihnen also Pope diese seltnen Redensarten abgeborgt haben, wie steht es um die Worte Extends thro' all extent; Er dehnt sich aus durch alle Ausdehnung? Wird diese Lehre einem andern als Spinosen zugehören? Wer hat sonst die Ausdehnung der Natur für eine Eigenschaft Gottes gehalten, als dieser berufene Irrgläubige? Jedoch, wie gesagt, es stehet nicht zu glauben, daß Pope eben in diesen Briefen ein gefährliches System habe auskramen wollen. Er hat vielmehr – – und dieses ist es, was ich bereits oben, gleichsam a priori, aus dem, was ein Dichter in solchen Fällen tun muß, erwiesen habe, – – bloß die schönsten und sinnlichsten Ausdrücke von jedem System geborgt, ohne sich um ihre Richtigkeit zu bekümmern. Und daher hat er auch keine Bedenken getragen, die Allgegenwart Gottes, Teils in der Sprache der Spinosisten, Teils in der Sprache derjenigen, die Gott für die Seele der Welt halten, auszudrücken, weil sie in den gemeinen rechtgläubigen Ausdrücken all zu idealisch und all zu weit von dem Sinnlichen entfernt ist. Eben so wie sich Thomson, in seiner Hymne über die vier Jahrszeiten, nicht gescheuet hat, zu sagen: these as the changes – – are but the varied God. Ein sehr kühner Ausdruck, den aber kein vernünftiger Kunstrichter tadeln kann.

Hätte sich Pope ein eignes System abstrahiert gehabt, so würde er ganz gewiß, um es in dem überzeugendsten Zusammenhange vorzutragen, aller Vorrechte eines Dichters dabei entsagt haben. Da er dieses aber nicht getan hat, so ist es ein Beweis, daß er nicht anders damit zu Werke gegangen, als ich mir vorstelle, daß es die meisten Dichter tun. Er hat diesen und jenen Schriftsteller über seine Materie vorher gelesen, und, ohne sie nach eignen Grundsätzen zu untersuchen, von jedem dasjenige behalten, von welchem er geglaubt, daß es sich am besten in wohlklingende Verse zusammenreimen lasse. Ich glaube ihm so gar, in Ansehung seiner Quellen, auf die Spur gekommen zu sein, wobei ich einige andre historisch kritische Anmerkungen gemacht habe, welchen ich folgenden Anhang widme.

De ‘zaak’ van Alexander Pope is een mooi voorbeeld van het door Jonathan Israel uitvoerig beschreven gevaarlijke om in de 18e eeuw met Spinoza in verband gebracht te worden. De kwestie zelf behandelt hij niet in Radical Enlightenment of Enlightenment Bekijk de afbeelding op ware grootteContested. Wel behandelt hij in het laatste werk op p. 815/6 een vergelijkbare zaak tussen Jean-Baptiste Gaultier (1684–1755) en François-Marie-Arouet de Voltaire (1694–1778), waarin ook Alexander Pope’s Essay on Man een rol speelde:

Rather Gaultier adopted a wholly different strategy, accusing Voltaire of denying Original Sin and endorsing a purely secular morality based on Spinoza’s maxim that men should live exclusively by reason and ‘ce qui nous est véritablement utile’, as well as encouraging erotic ideas by adopting Spinoza’s principle that all men’s actions are naturally determined by appetite and desire. All this Gaultier did by the 0curious procedure of linking Voltaire’s Deism to one of the philosophe’s favourite poems, Alexander Pope’s Essay on Man (1733), a text published in French, and [p 816] reviewed fairly positively by the Jesuits, in 1736. Gaultier’s tactic was to link Pope’s Deism (however dubiously) with Spinoza’s Tractatus theologico-politicus from which Gaultier, in his tract, quotes a number of lengthy passages verbatim. Gaultier’s 152-page opening assault on Voltaire, and by implication the Jesuits, of 1746 is tactically shrewd and carefully thought out: his strategy being to try to pin le Spinosisme on Voltaire, by expounding ‘les principes de Pope et de Voltaire puisés dans Spinosa’. He ‘proves’ his central accusation by ‘demonstrating’ that Pope embraces one-substance doctrine and the principle that nothing is contingent, and hence worked ‘à l’imitation de Spinoza’. Gaultier’s argument may be nonsense but he was right about one thing: at that stage, this was the way, not talk of Locke and Newton, by which Voltaire, the Jesuits, and the French moderate mainstream Enlightenment could be undermined.

Ik denk dat Lessing & Mendelssohn terecht zeiden dat je een dichter niet op waarheid en logica moet beoordelen (hoewel ook zijzelf in hun stuk - welbeschouwd - het tegendeel deden). En ik denk dat duidelijk is dat Pope minstens iets van spinozisme had opgesnoven, maar dat hij het fijne ervan waarschijnlijk niet had begrepen (of het er niet mee eens was).

 

Bronnen

wiki.nl

wiki.en

wiki.en/Essay_on_Man

tekst Essay on Man

Essay on Man op books.google

Catholic Encyclopedia over Pope

William Warburton: A critical and philosophical commentary on Mr. Pope's Essay on man: In which is contained a vindication of the said essay from the misrepresentation of Mr. De Resnell, the French translator, and of Mr. De Crousaz; Printed for J. and P. Knapton, 1742 (bij books.google)

Gotthold Lessing & Moses Mendelssohn: Pope ein Metaphysiker! 1755 [bij Zeno.org]

David Jan Sorkin: The Religious Enlightenment: Protestants, Jews, and Catholics from London to Vienna; Princeton University Press, 2008