Israel Zangwill (1864 - 1926) - The Maker of Lenses

Israel Zangwill, 1924Voortdurend op zoek naar zowel geleerde als literaire teksten over Spinoza, doe ik regelmatig een ontdekking die ik met vreugde doorgeef op dit blog – in de hoop uiteraard dat ik er iemand plezier mee doe. Dit weekend kwam ik een werkelijk schitterend verhaal uit 1898 over Spinoza op het spoor van de joods-Engelse humorist, schrijver, filosoof en zionist Israel Zangwill.

Zijn Dreamers of the Ghetto (1898) bevatte essays over beroemde joden zoals Baruch Spinoza, Heinrich Heine en Ferdinand Lassalle. Zijn verhaal in de bundel, The Maker of Lenses, zou ook omgevormd zijn tot een toneelstukje The Lens Grinder; het verhaal zelf is trouwens al zeer scenisch geschreven – een zeer levendige sketch. Zangwill schrijft een prachtig spel uit waarbij hij de omvorming van de passie voor Clara van den Enden tot zijn ene grote ‘actie’ (want zo is het geen door uitwendige invloeden beheerste passie meer) centraal stelt: zijn liefde voor het doorgronden van alles en vergroten van zijn kennis van God.

Het is met grote kennis van zaken, ook van Spinoza's filosofie, en met veel inleving geschreven.

Als Spinoza terugkomt van zijn reis naar Utrecht, hoort hij van zijn huisbaas dat tot tweemaal toe drie mensen naar hem gevraagd hebben: een oude man, een mooi jong meisje en een jongeman. Hij begrijpt dat het Van den Enden en zijn dochter geweest moeten zijn en vraagt  zich bezorgd af: Who was the young man? Hij is na jaren nog steeds bezig met Klaartje. Overweegt of hij het aanbod voor het hoogleraarschap in Heidelberg misschien zal nemen om haar te kunnen onderhouden. Maar, who was this young man? En hij vraagt zich af:
Had he analysed love accurately? He turned to Proposition xxxiii. 'If we love a thing which is like ourselves we endeavour as much as possible to make it love us in return.' His eye ran over the proof with its impressive summing-up. 'Or in other words (Schol. Prop, xiii., pt. 3), we try to make it love us in return.' Unimpeachable logic, but was it true? Had he tried to make Klaartje love him in return? Not unless one counted the semi-conscious advances of wit-combats and intellectual confidences as she grew up! But had he succeeded? No, impossible, and his spirits fell, and mounted again to note how truly their falling corroborated by converse reasoning his next Proposition. 'The greater the affect with which we imagine that a beloved object is affected towards us, the greater will be our self-exaltation.' No, she had never given him cause for self-exaltation, though occasionally it had seemed as if she preferred his talk to that of even the high-born, foppish youths sent by their sires to sit at her father's feet.

 

Wanneer hij Van den Enden en Klaartje in Scheveningen treft hoort hij dat zij niet voor hem kiest, want zich aan Kerkkrinck gebonden heeft: “The bitterness of death was in his soul. He had a sudden ironic sense of a gap in his mathematical philosophy. He had fathomed the secret of Being, had analysed and unified all things from everlasting to everlasting, yet here was an isolated force a woman's will that stood obstinately between him and happiness. He seemed to visualise it, behind her serious face, perversely mocking.” Hij maakt dan een strandwandeling, waarin hij ‘fought his last fight with the enslaving affects’ en is dan klaar voor zijn laatste passage van de Ethica:
'We see, then, what is the strength of the wise man, and by how much he surpasses the ignorant who is driven forward by lust alone. For the ignorant man is not only agitated by external causes in many ways, and never enjoys true peace of soul, but lives also ignorant, as it were, both of God and of things, and as soon as he ceases to suffer, ceases also to be. On the other hand, the wise man is scarcely ever moved in his mind, but being conscious by a certain eternal necessity of himself, of God, and of things, never ceases to be, and always enjoys true peace of soul. If the way which leads hither seem very difficult, it can nevertheless be found. It must indeed be difficult since it is so seldom discovered: for if salvation lay ready to hand and could be discovered without great labour, how could it be possible that it should be neglected almost by everybody? But all noble things are as difficult as they are rare.'

 

Ik heb de moeite genomen de layout van dit prachtige empathische verhaal te fatsoeneren en het als PDF op benedictusdespinoza.nl geplaatst.

Bronnen

http://www.answers.com/topic/israel-zangwill  

http://en.wikipedia.org/wiki/Israel_Zangwill 

Meri-Jane Rochelson: A Jew in the public arena: the career of Israel Zangwill. Wayne State University Press, 2008 zie books.google.nl