Inutilis scientia Spinozana [68] over een vrouw die aan het strand Spinoza las

Bij het speuren naar informatie over René Worms en de begintijd van de sociologie, kwam het volgende boek op mijn pad. Het bracht een aardige anekdote aan.

De Société d'autopsie mutuelle is een antropologische kring van vooruitstrevende burgers die ten doel had onderzoek te genereren naar eventuele samenhang tussen persoonlijkheid, geschiktheden en de morfologie van de hersenen. Hij werd opgericht op 19 oktober 1876. De leden doneerden hun lichamen na hun dood aan deze Maatschappij tot wederzijdse autopsie. Daarbij zorgden de leden er tevens voor dat de onderzoeksorganisatie beschikte over een uitvoerige beschrijving van hun persoonlijkheid, vaardigheden, gewoonten etc. Er is weinig onderzoek naar deze organisatie gedaan, maar Jennifer Michael Hecht schreef er een intrigerend boek over, The End of the Soul: Scientific Modernity, Atheism, and Anthropology in France [Columbia University Press, 2013 - boooks.google] Heerlijk wel wat een verkeerde cover het boek heeft (dat hoef ik hier toch niet uit te leggen?)!

De uitdijende kring was een illustratie van het groeiende aantal vrijdenkers en atheïsten en van een strijd die burgers bereid waren op te nemen tegen de traditie en vooral de katholieke Kerk. De kring telde beroemde aanhangers als schrijver Emile Zola, staatsman Leon Gambetta, de voorvechtster van geboortecontrole, Margaret Sanger, en Arthur Conan Doyle.

Opmerkelijk is hoe weinig Spinoza in het boek voorkomt, maar wel laat zich de volgende aardige anekdote lezen.

Spinoza lezen aan het strand
Over de moeder van Jaques Bertillon, een voorvechter van de bevolkingspolitiek van de Derde Republiek, en Alphonse die een wat andere richting opging, Zoé Bertillon, wordt verteld dat zij een vakantie aan het strand wilde doorbrengen om de Ethica van Spinoza te lezen. De geschiedenisprofessor Jules Michelet (1798-1874) die met zijn gezin ook aan die trip deelnam, lachte toen hij ervan hoorde - om het vreemde idee: een vrouw die filosofie zou begrijpen!

Maar Zoé Bertillon zou het laatst lachen, want luttele dagen later zou de geschiedenishoogleraar aan datzelfde strand de verdiensten van de systemen van Comte en Spinoza bespreken met een jonge elegante vrouw, de echtgenote van zijn leerling Alphonse.

Jennifer Michael Hecht citeert de anekdote uit Henry T. Rhodes, Alphonse Bertillon: Father of Scientific Detection [New York: Abelard-Schuman, 1956, p. 35]

Enfin, dat was Spinoza. Het is weinig, maar veelzeggend – toch minder Inutilis scientia Spinozana dan op het eerste gezicht leek.