Jan Wolkers (1925 - 2007) was lezer van Spinoza

Jan Wolkers in 1999 (foto: Gerard Klaasen)Veel sporen zijn er niet van te vinden, maar Jan Wolkers las, zeker in het latere deel van zijn leven, Spinoza. “Veel Spinoza” zou hij aan Gerard Klaasen hebben verteld. Bij gelegenheid van het overlijden van Jan Wolkers publiceerde katholieknederland.nl het interview dat Gerard Klaasen in april 2005 op Texel met hem maakte. Daarin staat:

Wolkers zegt veel Spinoza te lezen. Het gereformeerde geloof van uw jeugd heeft U afgelegd , daar is eigenlijk het spinozisme voor in de plaats gekomen?
"Zo kan je dat niet zeggen. Ik houd er mijn eigen filosofie op na: Christus was natuurlijk een rebel. Hij sprak: 'Wie zonder zonde is werpe de eerste steen’ weet je wel. Ze kwamen bij Hem met een prostituee die ze wilden stenigen en toen zei Christus ‘Wie zonder zonde is werpe de eerste steen’, en toen konden ze allemaal die steen weer uit hun poten laten vallen, hahahaha. Het Oude Testament heeft natuurlijk ook veel te maken met de moslimwereld, de houding van moslims tegenover homoseksualiteit , want dat is in het Oude Testament hezelfde: 'wie ligt met een man als met een vrouw is des dood schuldig, zijn bloed zij op hem’, nou ja." [hier]

Monique de Knegt had op bijna tachtigjarige zijn broer, die in de oorlog stierf aan difterie: „Er gaat geen dag voorbij of ik denk aan hem en aan mijn dochtertje van twee dat verongelukte in m’n eerste huwelijk. Soms zie ik de blauwe aderen over de slaap van mijn broer. Ik heb nog geprobeerd hem tot leven te wekken door mijn hand op z’n borst te leggen. Het voelde net alsof het karton was, maar we weten allemaal van Spinoza dat wonderen niet bestaan. God heeft niet de mens geschapen, maar de mens God.“ [Hier]

Jan Wolkers werd kort voor zijn overlijden op vrijdag 19 oktober 2007, voor de laatste maal geïnterviewd. Door Mea de Jong. Hij sprak over de verfilming van zijn boek Zomerhitte en over het naderende einde. ‘Ik laat me heerlijk cremeren. Dat schijnt een soort warm bad te zijn.’ Op de vraag van de interviewster of hij enig idee heeft wat er na de dood gebeurt: "Er gebeurt niks daarna, dat is het einde. Spinoza heeft gezegd: god en natuur is één. Dat wil dus zeggen dat er geen god bestaat. Er bestaat alleen natuur. Wonderen bestaan niet. Je kunt niet de ene dag zeggen, ik ga eens even aan de zwaartekracht doen en de volgende dag niet. Het zijn wetten waaraan we ons houden, of we nou willen of niet.’
Spinoza zei ook dat hij alles als een geheel zag. Hij beschouwde bijvoorbeeld een zieke boom ook niet als ziek, maar als een staat van zijn." Ziet u dan ook de dood als een staat van zijn?
"Ja. In de Bijbel staat: ‘Stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren’. En dat is eigenlijk een heel mooie troost voor mensen die bang zijn. Je gaat gewoon over in iets anders. Het is alleen jammer dat alles wat je gedacht hebt, verdwijnt." [in de Volkskrant]

 

Gifsla
Ik kom op dit blog door een stukje over Coen Simon van wie vorige maand 'Zo begint iedere ziener' uitkwam.
Coen Simon leidt de lezer in de filosofie in via het vertellen van persoonlijke jeugdervaringen. In elk van de dertien verhalen staat een ervaring centraal. Zo begint één ervan met: “Na een wat onstuimige periode in mijn studietijd vond ik dat het tijd werd om weer eens een goed boek te lezen. Ik liep een antiquariaat binnen, maar ik kon niet kiezen tussen ‘Ethica’ van Spinoza en ‘Gifsla’ van Jan Wolkers. Ik kocht ze beide en wist vervolgens ook niet in welke ik het eerst zou beginnen. Dus ben ik in beide begonnen, om en om, telkens een klein stukje. Tot ik op pagina 217 bij Wolkers lees: ‘het wordt tijd dat ik de Ethica weer ga lezen’. Dat is toeval en wat wij heel erg doen is dat óf dood relativeren, óf we zien er de hand van God in. In beide gevallen wordt de persoonlijke ervaring weggemoffeld. We zijn dat dus kwijt.”

Simon houdt in het boek een pleidooi om dicht bij de persoonlijke ervaring te blijven. Ik haal dit van de site van een Groningse krant die meldt dat er binnenkort in Groningen een bijeenkomst is, waarin Coen Simons zijn boek presenteert.

Ik vond het frappant om dit te lezen. Wolkers boek Gifsla, dat geen groot succes had bij het lezerspubliek, vond ik een van z’n mooiste boeken. Ik moet er nog ergens een uitgebreide analyse van hebben, die ik kort na uitkomst in 1983 heb gemaakt. Ik beschouwde het als een waardige tegenhanger over de ouderdom van Terug naar Oegstgeest over de jeugd. Maar in die tijd zei Spinoza mij nog niets, dus was me die verwijzing erin naar de Ethica niet opgevallen. Waarvan nu dan acte in dit blog.