Mohammed bande vrijheid volledig uit, volgens Spinoza

Er is meermalen de wens uitgesproken dat een Spinoza voor de islam zou opstaan. Nu weten we niet hoe diepgaand Spinoza de islam bestudeerd heeft. Maar uit het weinige dat Spinoza over moslims (die hij vanwege het Osmaanse Rijk meest Turken noemt) en over Mohammed schreef, valt op te maken dat hij het niet eens zou zijn met hen die vinden dat de Koran-interpretatie van de salafisten geen recht doet aan de leer van Mohammed, namens wie ze willen optreden. Zij zullen – waarschijnlijk tot hun ontsteltenis - moeten concluderen, dat Spinoza eerder aan de kant van de interpretatie van de salafisten te vinden is, dan van de gematigde moslims (die de jihad meer als een innerlijke strijd tegen eigen egoïsme en hartstochten zien).

In zijn brief van februari 1671 (brief 43) aan Jacob Osten, in reactie op de brief van Van Velthuysen, die in het slot van zijn brief uit Spinoza’s Tractatus theologico-politicus had gemeend te kunnen afleiden dat Spinoza Mohammed als een ware profeet zou zien, ontkent Spinoza dat en schrijft:

cum tamen ex iisdem [meis sententiis] clare sequatur, eundem impostorem fuisse, quandoquidem libertatem illam, quam religio Catholica lumine naturali et prophetico revelata concedit, quamque omnino, concedi debere, ostendi, ipse prorsus adimit;

"terwijl toch uit mijn teksten duidelijk volgt dat Mohammed een bedrieger was die de vrijheid die de algemene godsdienst, zoals het natuurlijk licht en de profeten openbaren, toestaat en die, zoals ik aangetoond heb, in elk geval moet worden toegestaan, volledig uitbant."

Dat is wat de jihadisten gisteren onder het uitroepen van Allahoe akbar (God is groot) nog eens duidelijk illustreerden. Het ging hun, namens Mohammed, om het uitbannen van de vrijheid.

Spinoza had dat goed gezien.  

De vraag is of alleen de salafidische jihadisten (en Syriëgangers) bestrijden, wel ver genoeg gaat. Uit de giftige bron die Mohammed heeft aangeboord, zullen telkens weer nieuwe gevaren voor de vrijheid opduiken.

Toevoeging 18 jan. 2015

Het is wel aardig te lezen wat Simon Otjes op 21 januari 2010, vijf jaar geleden alweer, schreef: "Spinoza over Moslims." Hij ging daarbij in op de bekende tekst van Spinoza over de Turken in de Voorrede van de TTP (blijkbaar schreef Spinoza in het Engels - zo citeert Otjes hem...)

Reacties

Over dat laatste moeten we misschien eens discussiëren als de omstandigheden opnieuw geschikt zijn voor een serene gedachtewisseling.

Mark, juist de huidige omstandigheden zijn uitermate geschikt voor deze discussie. Alleen is dit weblog daarvoor een nauwelijks geschikt platform. Met Spinoza ben je snel uitgepraat. Hij zegt iets over de Turken in de Voorrede van de TTP. Ik heb hier willen wijzen op de tekst waarin m.i. het scherpst zijn inzicht verwoordde.

Vandaag heeft jouw landgenoot, oriëntalist Koenraad Elst, een scherp en duidelijk opiniestuk in Trouw (het zou me niet verbazen dat je het ook ergens in een Vlaams medium zult tegenkomen): "Aanslag is wél de ware islam." Hij laat zien dat die jihadisten precies deden wat Mohammed zowel eiste als zelf voordeed. Degenen die dat willen wegpoetsen en beweren dat dezen NIET voor de ware islam staan, sterker dat de islam niets met hen van doen heeft, die doen rookgordijnen ontstaan.

Maar, nogmaals, vanuit Spinoza ben je op dit punt snel uitgepraat, maar ook hij zette ons wel op het juiste spoor in het beoordelen van Mohammed.

Ayaan Hirsi Ali in de Volkskrant: 'Het verband tussen de wandaden en de idealen waaruit ze voortvloeien valt niet te ontkennen.'

Het is inderdaad al steeds de opvatting geweest van Ayaan Hirsi Ali dat het de ware aard van islam zelf is (en niet een aberratie), waaruit de fel strijdende fundamentalistische aanhangers putten.

Vraag is of het verstandig is een godsdienst in zijn geheel te veroordelen ("ware aard is fundamentalistisch") waarvan de grote meerderheid der aanhangers een vroom leven leidt. Spinoza begreep dat godsdienst aan een menselijke behoefte beantwoordt en had steeds respect voor de gewone gelovige. Hij schreef in dezelfde brief als waar Stan uit citeert: "En wat nu de Turken en andere volken betreft, geloof ik dat als zij God eren door het uitoefenen van gerechtigheid en naastenliefde, zij de geest van Christus hebben en zalig zijn; wat zij overigens in hun onwetenheid mogen denken over Mohammed en zijn orakels". Als we de geschiedenis van de verschillende godsdiensten bekijken, dan vinden we bijna overal uiterst onverdraagzame en bloedige periodes. Uiteraard moeten we de godsdienstinterpretaties die hieraan ten grondslag liggen veroordelen, maar de gehele godsdienst veroordelen lijkt me alleen tot meer radicalisme te leiden. Afgaand op jullie citaten uit Nederlandse kranten hierboven, lijkt men in Nederland een andere mening toegedaan, maar de Vlaamse krant De Standaard laat een andere klok horen. Hieronder citaat uit een interview met Brahim Laytouss, imam in Gent en als onderzoeker verbonden aan de universiteit van Antwerpen, waar hij doctoreert over radicalisering bij moslims:
"De Koran telt 6.236 verzen en een aantal van die verzen past niet meer in een hedendaagse context. Terroristen grijpen ze desondanks aan om hun daden te verantwoorden, bijvoorbeeld de passages die zich afspelen in een oorlogssituatie. Maar ‘de strijd’ behoeft vandaag geen geweld en ‘recht spreken’ is niet meer weggelegd voor het individu maar voor rechters en instituten. We moeten ervoor zorgen dat extremisten de islam en de Koran niet langer als verantwoording kunnen gebruiken voor hun daden."

Mark, je bedoeling is duidelijk. Maar het gaat niet over de goede inzet van de gewone gelovigen. Je haalt een treffende zin van Spinoza aan: "wat zij overigens in hun onwetendheid mogen denken over Mohammed." Laat ze rustig denken dat hij hun heilige is. Maar degenen die er voor doorgeleerd hebben: moet je van hen niet vragen de ware aard van Mohammed te erkennen? Hoor je ooit zoiets? Zeggen dat verzen "niet meer in een hedendaagse context" passen is beweren dat Mohammeds oproepen tot doden van ongelovigen ooit wel in een context pasten. Duidelijk is: van Mohammed kan en mag door een moslim niets kwaads worden gezegd.

Uiteraard hopen we allemaal dat er een Spinoza in de moslimwereld zou opstaan. Feit is dat de moslimwereld een moeilijke relatie heeft met de moderniteit. Ondanks het feit dat de Arabische cultuur ooit bij de meest verfijnde ter wereld behoorde, en dat bv. de tolerantie t.o.v. Joden in het Moorse Spanje veel groter was dan later onder de christelijke koningen. Maar deze kwestie heeft inderdaad niets met Spinoza te maken.

Ik meen dat Spinoza in de TTP een goede analyse maakt van het conserverende vermogen van de leer van Mohammed en hij constateert dat Mohammed het in die zin 'beter' doet dan zijn Christelijke tegenhangers (ik heb helaas mijn exemplaar van de TTP niet bij de hand voor verwijzingen). Het is precies dat conserverende wat maakt dat modernisering een blasfemische en ketterse term is in die leer. Aan de Koran mag geen letter worden gewijzigd, dus een Koran 2.0 zoals Brahim Laytouss suggereert is opmerkelijk en moedig, maar is zijn collega's in Pakistan en Egypte op doodsbedreigingen komen te staan. Het lijkt erop dat heroriëntatie op geloofsuitgangspunten voor elke religie een moeizame onderneming is. Absolute waarheidsclaims en twijfel verdragen elkaar nu eenmaal slecht. De kern van de zaak lijkt me of de door Spinoza bepleitte vrijheid (van filosoferen en publiceren) van hogere waarde wordt geacht dan de dan de waarde(n) van deze of gene ideologie of andere religie. Zolang die vraag halfslachtig wordt beantwoord, bijvoorbeeld onder het mom van 'respect', blijft het onderliggende probleem bestaan. Het wordt pas interessant als Laytouss zou stellen dat het maken van tekeningen van de profeet Mohammed in de Westerse democratie een grondrecht is dat boven de religieuze waarheden en gevoeligheden is verheven. Dat zou hem een postuum applaus van Spinoza opleveren, waag ik te vermoeden.

Bedankt Stefan, ik heb de passage inderdaad gevonden in de inleiding van de TTP (ik heb alleen een Engelse vertaling): 'Immense pains have therefore been taken to counteract this evil by investing religion, whether true or false, with such pomp and ceremony, that it may, rise superior to every shock, and be always observed with studious reverence by the whole people - a system which has been brought to great perfection by the Turks, for they consider even controversy impious, and so clog men's minds with dogmatic formulas, that they leave no room for sound reason, not even enough to doubt with.'
Spinoza gaf dus al een antwoord op mijn vraag van hierboven.

Spinoza onderzoekt in de TTP voornamelijk het Jodendom en oriënteert zich dus voornamelijk op het Oude testament. Maar wat hij er over beweert heeft een algemene geldigheid voor alle openbarings-godsdiensten, dus ook voor Christendom en Islam. Dus:
1. Ze zijn alle drie bijgeloof, want gebaseerd op angst (TTP-Voorrede).
2. De profetieën=openbaringen in Thora, Bijbel en Koran bestaan uit visioenen en dromen van enkelingen (profeten), 1e kensoort. Bij de Islam zelfs van één profeet, Mohammed. Alle anderen, niet-profeten, hebben ze van horen zeggen, ze kunnen niet controleren of het klopt, ook 1e kensoort (TTP1-2).
3. De godsdienstige samenleving is nationalistisch in de bloed-bodem variant: alleen gelovigen zijn het uitverkoren volk, haar grondgebied is heilige grond, haar sacramenten zijn heilige ceremonieën, haar geschiedenis is heilige geschiedenis ((TTP3-5).
4. De heilige geschriften zijn corrupt, want van Thora, Bijbel en Koran ontbreken bronteksten. Dat is een wankele basis om er een onfeilbaar geloof op te baseren. Mohammed zelf was trouwens analfabeet. De Koran is dus de weerslag van wat anderen van hem gehoord hebben. De rest van de umma leest de Koran dus uit de derde hand. Voor veel Bijbelboeken is het niet anders.
5. De godsdiensten zijn om opportunistische redenen ontstaan: Mozes introduceerde de godsdienst in de staat 'opdat het volk niet uit vrees doch uit vroomheid zijn plicht zou doen' (TTP5.10-11). De meest effectieve disciplinering dus, want bij plichtverzaking ontstaat gewetenswroeging.
Kortom, de TTP is leerzame kost, ook bij de collectieve zelfvernietiging die nu in het Midden-Oosten aan de gang is.