Moses Philipson (1761 - 1850) schreef eerste Spinoza-monografie van de Haskala

Ook bekend als Johann Jacob Martin Philippi , was een Duits-joodse geleerde, schrijver en königlich preußischer Hofrat. *)

Bij zijn geboorte droeg hij de naam Moses Alexander David. Hij was de eerste joodse scholier die met goed gevolg de Koninklijke school, het Christianeum, in Altona bezocht. Salomon Maimon was er zijn schoolgenoot. In 1784, nog in zijn laatste schooljaar, werd hij „Buchhalter und Geschäftsführer“ in het Hannover bankfiliaal van zijn oom, wat hij 28 jaar bleef. In die tijd veranderde hij zijn naam in Moses Alexander Philipson. Later werd hij daarnaast pedagogisch en personeelsdirecteur in de Meyer‘schen Schulstiftungen, een opleidingsinstituut voor arme kinderen, dat zijn schoongrootvader Meyer Michael David gesticht had. Hij gaf er enige malen per week les in schrijven en Frans. Hij beheerste naast Duits meerdere talen: Frans, Engels, Italiaans en Latijn.

Hij nam deel aan de politieke en filosofische discussies van de zgn. maskilim [Midden- en Oost-Europese joden op zoek naar Verlichting). Hij was bevriend met Moses Mendelssohn. In 1786, een jaar na het uitkomen van Jacobi's Spinoza Buchlein kwam hij met een uiteenzetting over de kwestie Moses Mendelssohn en Jacobi. En enige jaren later schreef hij de eerste Spinoza-monografie van de Haskala (de joodse Verlichting) **):

M. Philipson, Leben Benedikt’s von Spinosa. Braunschweig, Verlag der Schulbuchhandlung, 1790
Het boek is te lezen bij
Hathitrust en een andere copy bij books.google.

Als motto van het boek nam hij deze (bekend geworden) tekst (van Neophil) uit Philosophische Gespräche van Moses Mendelssohn:

 

Interessant is de voetnoot op p. 17 bij verwijzing naar het Theologisch-politiek traktaat:

"Der Biograph hat nich zu entscheiden, ob seine [Spinozas] Gründe gut und wahr sind; sondern ob sie ihm so schienen und ob er nach seiner Ueberzeugung lebte."

De slotalinea is ook het aanhalen waard:

“Ich Weis nicht besser, als mit den Worten des Herrn Geheimenraths Jakobi, zu schliesen. Sey du mir gesegnet, grosser, ja heiliger Benediktus! - Wie du auch über die Natur des höchsten Wesens philosophiren und in Worten dich verirren mochtest: Seine Wahrheit War in deiner Seele und seine Liebe War dein Leben!”

De weg van de 'emancipatie' althans de mogelijkheid tot integratie als Duits burger liep echter via de bekering tot het christendom: in 1801 liet hij zich en zijn gezin in Stolzenau dopen.

-----------------------------

*) Niet te verwarren met Moses Philippson (1775-1814), joods-Duitse geleerde, schrijver en leraar uit Sandersleben en Dessau [wiki]   

Duitse wikipedia over Moses Philipson

Z’n genealogie hier

**) Te vinden in dit boek, waarin hij heel serieus wordt genomen door

Jan-Hendrik Wulf, Spinoza in der jüdischen Aufklärung: Baruch Spinoza als diskursive Grenzfigur des Jüdischen und Nichtjüdischen in den Texten der Haskala von Moses Mendelssohn bis Salomon Rubin und in frühen zionistischen Zeugnissen. Walter de Gruyter, 2012 -  books.google